શ્લોક ૩૧ — ઇન્દ્રિયોની ઉત્પત્તિ અને રાજસ સ્વરૂપ
વક્તા શ્લોક ૩૧ નો પ્રારંભ કરે છે, જેમાં ચાર અંતઃકરણની ઉત્પત્તિ પછી ઇન્દ્રિયોની ઉત્પત્તિનું વર્ણન કરાયું છે. ક્રિયા અને જ્ઞાનના વિભાગથી ઇન્દ્રિયો રાજસ છે. ક્રિયા ઉત્પન્ન કરનારી શક્તિ પ્રાણની છે અને જ્ઞાન ઉત્પન્ન કરનારી શક્તિ બુદ્ધિની છે. શ્રીમહાપ્રભુજી સમજાવે છે કે જ્ઞાન કરાવનારી ઇન્દ્રિયો સાત્વિક નથી અને ક્રિયા કરાવનારી તામસ નથી, કારણ કે ઇન્દ્રિયો જ્ઞાન અને ક્રિયા બેમાંથી એક કરાવનાર સાધન છે.
પ્રશ્નોત્તર અને શ્લોક ૩૧ નું આચાર્યચરણ દ્વારા વિવેચન
એક પ્રતિભાગી 'કરણ' પદની સ્પષ્ટતા માંગે છે, જેના જવાબમાં વક્તા આચાર્યચરણના વિવેચન અનુસાર સમજાવે છે કે કાર્ય ઇન્દ્રિયોથી પર અથવા ઇન્દ્રિયોથી થાય છે. પ્રાણ એટલે આસન્ય મહતત્વનો પ્રકાર છે અથવા ભગવત્રૂપ છે. તેનો અવતાર રાજસ અહંકારમાંથી થયો હોવાથી તે તત્વ નથી અને તેની ઉત્પત્તિ કરેલી નથી. આચાર્યચરણ મતાંતરની પણ વાત કરે છે કે વૈદિક પ્રાણોનું અહીં ગ્રહણ કરાયું છે અથવા પ્રાણ ઇન્દ્રિયોનું આધ્યાત્મિક સ્વરૂપ છે. બુદ્ધિ રાજસી હોવાથી તેના ઉપકારવાળી ઇન્દ્રિયો બધી રાજસ છે.
શ્લોક ૩૨ — તામસ અહંકારમાંથી શબ્દ તન્માત્રા અને આકાશની ઉત્પત્તિ
વક્તા શ્લોક ૩૨ નો પ્રારંભ કરીને મહાભૂતોની સૃષ્ટિનું વર્ણન કરે છે. ભગવાનના વીર્યથી પ્રેરિત, કાર્ય કરવા તત્પર થયેલા તામસ અહંકારમાંથી શબ્દ તન્માત્રા ઉત્પન્ન થઈ. તેમાંથી આકાશ ઉત્પન્ન થયું અને કર્ણેન્દ્રિય શબ્દને ગ્રહણ કરનારી છે. સુબોધિનીજી અનુસાર, ગુણ અને ગુણવાળો શબ્દ એક જ છે એમ સ્વીકારીને કહેવાયું છે. કર્ણેન્દ્રિયથી જ શબ્દનું જ્ઞાન થાય છે અને શબ્દ આકાશનું રેઠાણ છે.
શ્લોક ૩૩ — શબ્દના ત્રણ લક્ષણો: અર્થાશ્રયત્વ, દ્રષ્ટલિંગત્વ અને તન્માત્રત્વ
શ્લોક ૩૩ માં શબ્દના ત્રણ લક્ષણો જણાવવામાં આવ્યા છે: અર્થના આધાર હોવાપણું (અર્થાશ્રયત્વમ્), જોનાર છે એમ દર્શાવનાર હોવાપણું (દ્રષ્ટલિંગત્વમ્) અને આકાશનું સૂક્ષ્મપણું હોવાપણું (તન્માત્રત્વમ્). વક્તા સમજાવે છે કે પદાર્થના ત્રણ રૂપો છે: આધિદૈવિક (શબ્દમાં રહેલું), આદિભૌતિક (પૃથ્વી વગેરેના આધારે) અને આધ્યાત્મિક (જ્ઞાન, ઈચ્છા, પ્રયત્નનો આધાર). ત્રણેય રૂપ એક હોય તેવી રીતે બધે જણાય છે.
શ્લોક ૩૩ માં શબ્દના લક્ષણોનું વિસ્તૃત વિવેચન
વક્તા શ્લોક ૩૩ માં શબ્દના લક્ષણોનું વિસ્તૃત વિવેચન કરે છે. તેઓ સમજાવે છે કે પદાર્થના જ્ઞાનની શરૂઆત શબ્દથી થાય છે, જેના પછી ઈચ્છા અને પ્રયત્નની પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે. દ્રષ્ટલિંગત્વ સમજાવવા માટે દિવાલની પાછળ હાથી હોવાના ઉદાહરણ દ્વારા સમજાવવામાં આવે છે કે શબ્દ કેવી રીતે બોલનાર વ્યક્તિના દર્શનનું સૂચન કરે છે. સંજય અને ધૃતરાષ્ટ્રનો સંવાદનું ઉદાહરણ પણ આપ્યું. સ્વર (ધ્વનિ) દ્વારા વક્તાની ઓળખ પણ શબ્દનું લક્ષણ છે, જે દ્રશ્ય પદાર્થોનું પણ જ્ઞાન કરાવે છે. અંતે, આકાશનું સૂક્ષ્મ રૂપ હોવાપણું શબ્દનું ત્રીજું લક્ષણ છે, જ્યાં શબ્દ સૂક્ષ્મ અવસ્થા છે અને આકાશ સ્થૂલ અવસ્થા છે.
શ્લોક ૩૪ — આકાશના લક્ષણો: અવકાશ આપનાર અને પ્રાણનો આધાર
વક્તા શ્લોક ૩૪ નો પ્રારંભ કરીને આકાશના લક્ષણોનું વર્ણન કરે છે. આકાશ પ્રાણીઓને અવકાશ આપનાર છે, બહારનું અને અંદરનું સ્વરૂપ કરાવનાર છે, અને પ્રાણ, ઇન્દ્રિયો તથા અંતઃકરણનો આધાર થનાર છે. વક્તા સમજાવે છે કે બહાર-અંદરનો વ્યવહાર આકાશનો જ ગુણ છે. આકાશ સર્વાધાર રૂપ હોવાથી પૃથ્વી વગેરે સર્વનું આધારભૂત છે. આકાશનું કાર્યથી લક્ષણ ત્રણ પ્રકારે છે: પોતાનું આધિભૌતિક રૂપ પોતે જ અર્પણ કરવું (આદિદૈવિક), બહાર-અંદરના વ્યવહારનો આધાર થવું (આધ્યાત્મિક), અને દેહની અંદર રહેલા પદાર્થોનો આધાર હોવું (આદિભૌતિક). આકાશ રિક્ત નથી, પરંતુ ઇનવિઝિબલ મેટર જેવું છે, જેમ પરમાણુમાં ૯૦% જગ્યા હોય છે.
શ્લોક ૩૫ — કાલની પ્રેરણાથી સ્પર્શ તન્માત્રા અને વાયુની ઉત્પત્તિ અને પ્રશ્નોત્તર
વક્તા શ્લોક ૩૫ નો પ્રારંભ કરીને સ્પર્શ અને વાયુની ઉત્પત્તિનું વર્ણન કરે છે. કાલની ક્રિયાથી કાર્ય કરવા તત્પર થયેલા આકાશ અને શબ્દ તન્માત્રામાંથી સ્પર્શ ઉત્પન્ન થયો, પછી વાયુ થયો. ત્વચા સ્પર્શને સારી રીતે ગ્રહણ કરનારી છે અને વાયુનું પણ ગ્રહણ કરે છે. વક્તા સ્પષ્ટ કરે છે કે સ્પર્શેન્દ્રિય તન્માત્રા અને વાયુરૂપ ભૂત બંનેને ગ્રહણ કરે છે, જ્યારે કર્ણેન્દ્રિય માત્ર શબ્દ તન્માત્રાને ગ્રહણ કરે છે, આકાશને નહીં. કાલની પ્રેરણા એ ભગવાનની જ ઈચ્છાનું સ્વરૂપ છે, જે સૃષ્ટિ પ્રક્રિયામાં પ્રેરક તરીકે કાર્ય કરે છે.