મંગળાચરણ
સત્રનો શુભારંભ પરંપરાગત મંગળાચરણથી થાય છે.
ખ્યાતિવાદ: તેના પ્રકારો અને દર્શનશાસ્ત્રોના મત
કાલે ચાલેલા ખ્યાતિનો વિષય ફરીથી ચર્ચવામાં આવ્યો છે, જેમાં આચાર્યચરણનો અન્ય ખ્યાતિવાદ અને ન્યાય વૈશેષિકોનો અન્યથા ખ્યાતિ ખાસ કરીને ચર્ચાનો વિષય હતો. ખ્યાતિના અન્ય પ્રકારો અને પુરુષોત્તમજીના વાદ ગ્રંથ તથા પ્રમેયરત્નારણમમાં ખ્યાતિ વિવેકનું પ્રકરણ પણ ઉલ્લેખવામાં આવ્યું. ખ્યાતિ એટલે ભ્રાંતિનું જ્ઞાન, અને તેના છ પ્રસિદ્ધ પ્રકારો છે. જૈન, ચારવાક વગેરેના મતો પણ અપ્રસિદ્ધ પ્રકારોમાં ગણવામાં આવ્યા.
આત્મખ્યાતિ, અસતખ્યાતિ અને અખ્યાતિ
ભ્રાંતિના સ્વરૂપને સમજવા માટે વિવિધ ખ્યાતિવાદના પ્રકારો પ્રકટ થયા છે. યોગાચાર વિજ્ઞાનવાદી બૌદ્ધ મતનો સિદ્ધાંત આત્મખ્યાતિ છે, જેમાં બાહ્ય જગતનું અસ્તિત્વ નથી અને જ્ઞાન સંતતિ જ અસ્તિત્વમાં હોય છે, જેથી જોનારો પોતાના જ્ઞાનને જ જુએ છે. શૂન્યવાદી બૌદ્ધોનો સિદ્ધાંત અસતખ્યાતિ છે, જેમાં વસ્તુ સત્તા નથી અને જે પ્રતીત થાય છે તે અસત જ પ્રતીત થાય છે. પ્રભાકર મીમામસકનો સિદ્ધાંત અખ્યાતિ છે, જેમાં જ્ઞાન ક્યારેય અસત હોઈ શકતું નથી, પરંતુ રજ્જુનું જ્ઞાન અને સર્પની સ્મૃતિ વચ્ચેનો વિવેક ન હોવાને કારણે ભ્રાંતિ થાય છે.
અન્યથા ખ્યાતિ, અનિર્વચનીય ખ્યાતિ અને શ્રીમહાપ્રભુજીનો અન્ય ખ્યાતિવાદ
ન્યાય વૈશેષિકોનો સિદ્ધાંત અન્યથા ખ્યાતિ છે, જેમાં અન્યનું અન્ય રીતે જ્ઞાન થાય છે, જેમ કે રજ્જુનું સર્પ રૂપે જ્ઞાન. શ્રીમહાપ્રભુજીએ આ મત પર પ્રશ્ન કર્યો હતો કે ઇન્દ્રિય સન્નિકર્ષ વગર ભ્રાંતિ કેવી રીતે થાય. તાર્કિકો લૌકિક અને અલૌકિક પ્રત્યક્ષનો ભેદ બતાવીને સમજાવે છે. માયાવાદીઓનો સિદ્ધાંત અનિર્વચનીય ખ્યાતિ છે, જેમાં ભ્રમાવસ્થામાં થતા અનુભવનું નિર્વચન સત કે અસતમાં કરી શકાતું નથી. શ્રીમહાપ્રભુજી આચાર્યચરણ અન્ય ખ્યાતિનો સિદ્ધાંત આપે છે.
સુબોધિની: બુદ્ધિના નિશ્ચય લક્ષણનું વર્ણન (શ્લોક ૨૦)
શ્રીમદ ભાગવતજીના તૃતીય સ્કંધ, ૨૭મા અધ્યાયમાં શ્લોક ૨૦ના સંદર્ભમાં બુદ્ધિના લક્ષણનું વર્ણન ચાલી રહ્યું છે. 'આધિભૌતિકના લક્ષણ' સંબંધિત ચર્ચામાં નિશ્ચયના ટોપિક પર વાત કરવામાં આવી, જેમાં 'જેવો પદાર્થ હોય તેવો તેનો અનુભવ થાય તે નિશ્ચય છે' એમ કહીને સંશય, વિપર્યાસ, સ્મૃતિ અને સ્વાપને નિશ્ચયથી જુદા પાડ્યા છે. સ્મૃતિને નિશ્ચયરૂપ નથી ગણવામાં આવતી કારણ કે તેમાં પદાર્થરૂપ અંગ હોતું નથી. ઉત્પન્ન થતું જ્ઞાન પદાર્થના આધીન હોય છે, પરંતુ તે અડધું અંગ છે.
અનુમાન, ઉપમિતિ અને શબ્દ પ્રમાણનું સ્વરૂપ (શ્લોક ૨૦)
અનુમાન પણ પદાર્થથી ઉત્પન્ન થયેલું જ્ઞાન છે, જેમ કે ધુમાડા પરથી અગ્નિનું જ્ઞાન, અને તેને નિશ્ચયરૂપ ગણવામાં આવે છે. ઉપમાન (ઉપમિતિ) પણ નિશ્ચયરૂપ જ્ઞાન છે, જે સમાન ગુણ (સાદ્રશ્ય) દ્વારા થાય છે, જેમ કે ગાયના જેવો ગવાય હોય તેવું વાક્યથી જ્ઞાન થાય. પુરુષોત્તમજી કહે છે કે ચક્ષુ પ્રમાણ છે અને વાક્ય તથા સમાન ધર્મ સહાય કરનારા છે. શબ્દ પણ નિશ્ચય છે, કારણ કે ધર્મ અને સમાન ગુણથી જુદા પ્રકારનો સંસ્કાર ઉત્પન્ન કરે છે અને શબ્દ તથા અર્થનો નિત્ય સંબંધ હોય છે.
મનનું પ્રમાણત્વ અને સ્મૃતિ-સ્વાપનું લક્ષણ (શ્લોક ૨૦)
શ્રીમહાપ્રભુજી આજ્ઞા કરે છે કે ઇન્દ્રિયો, શબ્દ અને મન, અથવા ચક્ષુ, શ્રવણ અને મન એ ત્રણ જ પ્રમાણો છે. પુરુષોત્તમજી સમજાવે છે કે શબ્દ જ્ઞાન થવામાં સહાયક હોવાથી તેને પ્રમાણ ન ગણીએ તો પણ વિરોધ નથી થતો. મન તો યોગથી ઉત્પન્ન થયેલા ગુણવાળું જ પ્રમાણ છે, અશુદ્ધ મનથી ઉત્પન્ન થયેલી સ્મૃતિ પ્રમાણ નથી. સ્મૃતિને સંસ્કારમાંથી ઉત્પન્ન થનારી સ્વતંત્ર બુદ્ધિ કહેવાય છે, અને સ્વાપને (સ્વપ્નને) જુદા પ્રકારની સૃષ્ટિના સંબંધવાળું હોવાથી બુદ્ધિના પ્રકારોમાં સમાવેશ થતો નથી. સુષુપ્તિ તો બુદ્ધિ નથી, પરંતુ મૂળતાથી થયેલી બુદ્ધિની અવસ્થા છે, જેમાં કોઈ જ્ઞાન થતું નથી.
જ્ઞાનમાં અંશનો અભાવ અને પ્રત્યભિજ્ઞા (શ્લોક ૨૦)
'આ રૂપું છે' એવું જ્ઞાન અંશમાં ખોટું છે કારણ કે જ્ઞાનમાં અંશ હોતો નથી; તે સંપૂર્ણ સત્ય કે અસત્ય જ હોય છે. 'આ તે દેવદત્ત છે' એ પ્રત્યભિજ્ઞા (ઓળખવું) એ અનુભવ જ છે, જેમાં સંસ્કાર અને ઇન્દ્રિય (ચક્ષુ) તથા પદાર્થનો સંયોગ થાય છે. પ્રત્યભિજ્ઞા સ્મૃતિ નથી, નિશ્ચય નથી, વિપર્યાસ નથી, સ્વાપ નથી કે સંશય પણ નથી, કારણ કે તે કોઈ ચોક્કસ શ્રેણીમાં નથી આવતી. જ્યાં ભ્રમ અધિક હોય ત્યારે વિપર્યાસ હોય છે, પ્રમાણ અધિક હોય ત્યારે નિશ્ચય હોય છે, અને બંને સમાન હોય ત્યારે સંભાવનાવાળો સંશય હોય છે.
લૌકિક વાક્યમાં પ્રમેય બલથી પ્રમાણત્વ (શ્લોક ૨૦)
સંભાવના વગેરે સંશયમાં સમાવેશ થતો હોવાથી તે પ્રમાણ નથી. લૌકિક વાક્ય જેમ કે 'ઘડો લાવ' ના અર્થમાં પદાર્થ બુદ્ધિથી કલ્પેલો હોવાથી અને ક્રિયા હજી થઈ ન હોવાથી તે પ્રમાણરૂપ સત્યજ્ઞાન થતું નથી, માત્ર જ્ઞાન જ ઉત્પન્ન થાય છે. છતાં, પ્રમેયના બલને લીધે (ઘડો લાવવાની ક્રિયાને લીધે) તે જ્ઞાન પ્રમાણ થાય છે. એટલે વાક્યથી થયેલું શાબ્દ જ્ઞાન યોગ્ય ક્રિયા ઉત્પન્ન કરનારું થવાથી પ્રમાણરૂપ થાય છે. આવા સ્થળે બીજાથી પ્રમાણપણું થાય છે, એટલે કે શબ્દનું પ્રામાણ્ય સ્વતઃ નથી પણ પરતઃ છે.
શબ્દ અને શબ્દના સમૂહનો ભેદ તથા સંભાવના (શ્લોક ૨૦)
લોકમાં વાક્યનો અર્થ અપૂર્વ હોતો નથી, કારણ કે બોલનારને તેનું જ્ઞાન હોય છે અને તે જણાવવાની શક્તિવાળા શબ્દનો સમૂહ જ યોજેલ હોય છે. શબ્દોથી શબ્દોનો સમૂહ જુદો હોય છે; શબ્દનો સમૂહ જ વાક્યના અર્થ જાણવાનું સાધન છે. શબ્દજ્ઞાન કરાવનાર છે એ વિશે અન્ય શાસ્ત્રથી ભેદ હોવાનું કહે છે. સંભાવનાવાળું બધું જ અપ્રમાણ છે, જેમ કે 'કાશીમાં ગાય છે' એવું વાક્ય પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન નથી કરાવતું, પરંતુ સંભાવનાના પ્રકારનું જ્ઞાન છે અને તેનો સંશયમાં સમાવેશ થતો હોવાથી તે અપ્રમાણ છે. આમ, આ ૨૦મો શ્લોક પૂર્ણ થયો.