શ્લોક ૩૧ : ઇન્દ્રિયોની ઉત્પત્તિ અને પ્રાણ-બુદ્ધિનો આધાર
આ શ્લોકમાં ઇન્દ્રિયોની ઉત્પત્તિ કહેવામાં આવી છે. અંતઃકરણની ઉત્પત્તિ કહીને હવે ઇન્દ્રિયની ઉત્પત્તિની વાત આવી રહી છે. ક્રિયા અને જ્ઞાનના વિભાગથી ઇન્દ્રિયો રાજસ જ છે. ક્રિયા ઉત્પન્ન કરનારી શક્તિ પ્રાણની છે અને જ્ઞાન ઉત્પન્ન કરનારી શક્તિ બુદ્ધિની છે. શ્રીમહાપ્રભુજી સમજાવે છે કે જ્ઞાન કરાવનારી ઇન્દ્રિયો સાત્વિક નથી અને ક્રિયા કરાવનારી તામસ નથી, કારણ કે ઇન્દ્રિયો જ્ઞાન અને ક્રિયા બેમાંથી એક કરાવનાર સાધન છે. પ્રાણ ક્રિયાનો આધાર છે અને બુદ્ધિ જ્ઞાનનો આધાર છે.
પ્રશ્નોત્તર : પ્રાણનું સ્વરૂપ અને સાંખ્ય પ્રક્રિયામાં તેની ગણના
અહીં પ્રાણના સ્વરૂપ અંગેની જિજ્ઞાસાનું સમાધાન કરવામાં આવે છે. વક્તા સ્પષ્ટ કરે છે કે સાંખ્યની પ્રક્રિયામાં દશ પ્રાણોનો તત્વ તરીકે ઉલ્લેખ નથી. પ્રાણ એ આસન્ય મહતત્વનો ભેદ છે અથવા ભગવદરૂપ છે. રાજસ અહંકારમાંથી તેનો અવતાર થયેલો હોવાથી તે રાજસ છે, પરંતુ તત્વતઃ રાજસ નથી. મતાંતરમાં વૈદિક પ્રાણોનો સ્વીકાર કરવામાં આવે છે, અથવા પ્રાણ ઇન્દ્રિયોનું આધ્યાત્મિક સ્વરૂપ છે એમ સમજવું જોઈએ. આચાર્યચરણ પુરુષોત્તમજી અતિપ્રસંગની સંભાવના દૂર કરવા આ મતભેદ સમજાવે છે.
શ્લોક ૩૨ : શબ્દ તન્માત્રા અને આકાશની ઉત્પત્તિ
આ શ્લોકથી મહાભૂતોની સૃષ્ટિનું વર્ણન પ્રારંભ થાય છે. ભગવાનના વીર્યથી પ્રેરાયેલા, કાર્ય કરવા તત્પર થયેલા તામસ અહંકારમાંથી શબ્દ તન્માત્રા ઉત્પન્ન થઈ, અને તેમાંથી આકાશ ઉત્પન્ન થયું. કર્ણેન્દ્રિય શબ્દને ગ્રહણ કરનારી છે. સુબોધિનીજી કહે છે કે અહંકાર તામસ હોવાથી ભગવાનનું વીર્ય તેને પ્રેરણા કરે છે. આરંભમાં શબ્દ તન્માત્રા ઉત્પન્ન થઈ, પછી તેમાંથી આકાશ ઉત્પન્ન થયું. કર્ણેન્દ્રિય શબ્દનું પ્રમાણ જ્ઞાન કરાવનાર સાધન છે અને બધાય શબ્દોનું જ્ઞાન કર્ણેન્દ્રિયથી થાય છે.
શ્લોક ૩૩ : શબ્દના લક્ષણો: અર્થાશ્રયત્વ અને દૃષ્ટલિંગત્વ
આ શ્લોકમાં શબ્દના લક્ષણો કહેવામાં આવ્યા છે. પહેલું લક્ષણ અર્થાશ્રયત્વમ્, એટલે કે અર્થનો આધાર હોવાપણું. અર્થના ત્રણ રૂપો છે: આધિદૈવિક (શબ્દમાં રહેલું), આદિભૌતિક (પૃથ્વી વગેરેના આધારે રહેલું), અને આધ્યાત્મિક (જ્ઞાન, ઈચ્છા અને પ્રયત્નના આધારવાળું). આચાર્યચરણ કહે છે કે ત્રણેય રૂપ એક હોય તેવી રીતે બધે જણાય છે.
બીજું લક્ષણ દૃષ્ટલિંગત્વમ્, એટલે કે જોનાર છે એમ દર્શાવનાર હોવાપણું. જેમ કે, ભીતથી ઢંકાયેલા હાથીને જોઈને 'આ હાથી છે' એમ કહે ત્યારે એમ જણાય છે કે અંદર રહેલા વાક્ય બોલનારે હાથી જોયો છે. વક્તા સંજય-ધૃતરાષ્ટ્ર સંવાદનું ઉદાહરણ આપીને સમજાવે છે કે શબ્દ દૃષ્ટલિંગ હોય છે. ત્રીજું લક્ષણ નભસો તન્માત્રત્વમ્, એટલે આકાશનું સૂક્ષ્મ રૂપ હોવાપણું. શબ્દ સૂક્ષ્મ અવસ્થા છે અને આકાશ સ્થૂલ અવસ્થા છે. શાસ્ત્રને જાણનારા કવિઓ આ રીતે કહે છે કે પ્રકાશની સૂક્ષ્મ તન્માત્રા શબ્દ છે.
શ્લોક ૩૪ : આકાશના લક્ષણો અને તેના ત્રિવિધ રૂપો
આ શ્લોકમાં આકાશના લક્ષણો કહે છે. પહેલું લક્ષણ ભૂતાનાં છિદ્રદાતૃત્વમ્, એટલે કે પ્રાણીઓને અવકાશ આપનારું હોવાપણું. બીજું લક્ષણ બહિરંતર્ભવમેવ ચ, એટલે કે બહારનું તથા અંદરનું એવું સ્વરૂપ કરાવનારું હોવાપણું. વક્તા સમજાવે છે કે 'બહાર' એટલે અવકાશ જ છે અને આકાશનો જ ગુણ છે. પૃથ્વી વગેરે તો માત્ર હદ બાંધનારા જ છે. ત્રીજું લક્ષણ પ્રાણેન્દ્રિયાત્મકં ધૃષ્ણમ્, એટલે કે પ્રાણ, ઇન્દ્રિયો અને અંતઃકરણનો આધાર થનારું હોવાપણું. આકાશનું કાર્યથી લક્ષણ છે કારણ કે આકાશ ત્રણ પ્રકારે વર્તે છે: પોતાનું આદિભૌતિક રૂપ પોતે જ અર્પણ કરે છે તેથી તે આધિદૈવિક છે, બહારનું અને અંદરનું એવા વ્યવહારનો આધાર થતું હોવાથી આધ્યાત્મિક છે, અને દેહની અંદર રહેલા પદાર્થોનો આધાર હોવાથી આદિભૌતિક છે. વક્તા આકાશના સ્વરૂપને આધુનિક ભૌતિક વિજ્ઞાનના દૃષ્ટિકોણથી પણ સમજાવે છે કે આકાશ એમ્પ્ટી નથી, પણ અદૃશ્ય મેટરનું સ્વરૂપ છે, જે દરેક અણુની અંદર પણ વ્યાપ્ત છે.
શ્લોક ૩૫ : સ્પર્શ તન્માત્રા, વાયુ અને ત્વચા ઇન્દ્રિયનું કાર્ય
આ શ્લોકમાં સ્પર્શ અને વાયુની ઉત્પત્તિ વગેરે કહે છે. કાલની ક્રિયાથી કાર્ય કરવા તત્પર થયેલા આકાશ અને શબ્દ તન્માત્રામાંથી સ્પર્શ થયો, પછી વાયુ થયો અને ત્વચા સ્પર્શને ગ્રહણ કરનારી છે. સુબોધિનીજી સમજાવે છે કે સ્થૂલ આકાશમાંથી અને સૂક્ષ્મ આકાશમાંથી પણ સ્થૂલ અને સૂક્ષ્મ કાર્ય થાય છે એમ જણાવવા માટે આ કહ્યું છે. આરંભમાં સ્પર્શ તન્માત્રા થઈ પછી વાયુ થયો. ત્વચા ઇન્દ્રિય છે જે સ્પર્શનું સારી રીતે ગ્રહણ કરે છે. વળી, 'ચ' શબ્દ હોવાથી ત્વચા વાયુનું પણ ગ્રહણ કરનારી છે. વક્તા સ્પષ્ટ કરે છે કે કર્ણેન્દ્રિય માત્ર શબ્દ તન્માત્રાને ગ્રહણ કરે છે, પરંતુ આકાશ મહાભૂતને ગ્રહણ કરતી નથી, જ્યારે ત્વચા સ્પર્શ તન્માત્રાને અને વાયુ મહાભૂતને બંનેને ગ્રહણ કરવાની સામર્થ્ય ધરાવે છે, જે બીજી ઇન્દ્રિયોમાં નથી.
પ્રશ્નોત્તર : કાલની પ્રેરણા અને ભગવત્ વીર્યનું મહત્વ
પ્રતિભાગીનો પ્રશ્ન છે કે ઉત્પત્તિ ક્રમમાં ક્યાંક ભગવાનના વીર્યથી પ્રેરણા અને ક્યાંક કાલની પ્રેરણા કહેલી છે, તો તેમાં શું ભેદ છે? વક્તા સ્પષ્ટ કરે છે કે ભગવાનના વીર્યથી પ્રેરણા એ મૂળ કારણ છે, અને કાલ એ ભગવાનનું જ સ્વરૂપ હોવાથી તેની પ્રેરણા પણ ભગવત્ પ્રેરણા જ છે. શ્રીમદ્ ભાગવતજીના ૨૩મા શ્લોકમાં સ્પષ્ટ કરેલું છે કે 'મહતત્ત્વાદ વિપૂરવાણા ભગવત્ વીર્ય સંભવાત્' – અર્થાત કાર્ય કરવા તત્પર થતા મહતત્ત્વમાં ભગવાનના વીર્યની સ્થિતિ હતી. સાંખ્યમાં કાલને કોઈ અલગ તત્વ તરીકે ગણાવ્યું નથી, તેથી ભગવાનની ઈચ્છા જ અહીં કાલના સ્થાને છે એમ સમજીને ચાલવાનું છે. ભગવાન મૂળ કારણને પ્રકટ કરીને હવે આરામથી બિરાજે છે અને બાકીનું કાર્ય ભગવાનરૂપ કાલ કરી રહ્યો છે.