શ્લોક ૩૧ — ઇન્દ્રિયોની ઉત્પત્તિ
વક્તા શ્લોક ૩૧ થી ઇન્દ્રિયોની ઉત્પત્તિનું નિરૂપણ શરૂ કરે છે. તેઓ સમજાવે છે કે ક્રિયા અને જ્ઞાનના વિભાગથી દસેય ઇન્દ્રિયો રાજસ જ છે. ક્રિયા ઉત્પન્ન કરનારી શક્તિ પ્રાણની છે અને જ્ઞાન ઉત્પન્ન કરનારી શક્તિ બુદ્ધિની છે. આચાર્યચરણ શ્રીમહાપ્રભુજી સિદ્ધબોધિનીજીમાં સ્પષ્ટ કરે છે કે જ્ઞાન કરાવનારી ઇન્દ્રિયો સાત્ત્વિક નથી અને ક્રિયા કરાવનારી તામસ નથી, કારણ કે ઇન્દ્રિય જ્ઞાન અને ક્રિયા બેમાંથી એક કરાવનાર સાધન છે. પ્રાણ ક્રિયાનો આધાર છે અને બુદ્ધિ જ્ઞાનનો આધાર છે. પ્રાણ આસન્ય મહતત્વનો પ્રકાર છે અથવા ભગવદરૂપ છે, જેનો અવતાર રાજસ અહંકારમાંથી થયો છે. પુરુષોત્તમજી કહે છે કે પ્રાણ તત્વતઃ રાજસ નથી, પરંતુ રાજસમાં અવતાર થયો હોવાથી રાજસ છે. સાંખ્ય તત્વમાં પ્રાણની ગણના નથી.
પ્રશ્નોત્તર — પ્રાણનું સ્વરૂપ
પ્રાણના સ્વરૂપ અંગે જિજ્ઞાસા થતાં, વક્તા સ્પષ્ટ કરે છે કે સાંખ્ય પ્રક્રિયામાં પ્રાણનો ઉલ્લેખ તત્વ તરીકે થતો નથી, પરંતુ વૈદિક સંસ્કારને કારણે તેની જિજ્ઞાસા થાય છે. પ્રાણ મહતત્વનો ભેદ છે અને આસન્ય છે, તેથી તેને પૃથક તત્વ તરીકે ગણના કરવામાં આવી નથી. જો તેને રાજસ અહંકારના રૂપમાં અવતાર માનવામાં આવે તો તેની અલગથી તત્વ તરીકે ગણના કે ઉત્પત્તિ કહેવામાં આવતી નથી. આચાર્યચરણ મતાંતરોની પણ વાત કરે છે કે વૈદિક પ્રાણોનું અહીં ગ્રહણ થાય છે, અથવા પ્રાણ ઇન્દ્રિયોનું જ આધ્યાત્મિક રૂપ છે એમ સમજવું જોઈએ. પુરુષોત્તમજી અતિપ્રસંગની સંભાવના દૂર કરવા આ જુદો મત જણાવે છે, જ્યાં ઇન્દ્રિયોનું જ આધ્યાત્મિક સ્વરૂપ હોવાથી તે અલગ તત્વ તરીકે ગણાતું નથી. આ વિષયને વધુ સ્પષ્ટ કરવા વક્તાએ વિવિધ મતો અને તેની સ્વીકૃતિ પાછળના કારણો આપ્યા.
શ્લોક ૩૨ — મહાભૂતોની સૃષ્ટિ: શબ્દ તન્માત્રા અને આકાશ
વક્તા શ્લોક ૩૨ થી મહાભૂતોની સૃષ્ટિનું વર્ણન કરે છે. ભગવાનના વીર્યથી પ્રેરાયેલા, કાર્ય કરવા તત્પર થયેલા તામસ અહંકારમાંથી શબ્દ તન્માત્રા ઉત્પન્ન થઈ, અને તેમાંથી આકાશ ઉત્પન્ન થયું. કર્ણેન્દ્રિય તો શબ્દને ગ્રહણ કરનારી છે. સિદ્ધબોધિનીજીમાં સ્પષ્ટ કરાયું છે કે અહંકાર તામસ હોવાથી ભગવાનનું વીર્ય તેને પ્રેરણા કરે છે. માત્ર ઉપસ્થિતિ નહીં પણ પ્રેરણા કરનારું છે. આરંભમાં શબ્દ તન્માત્રા ઉત્પન્ન થઈ, પછી તેમાંથી આકાશ ઉત્પન્ન થયું. કર્ણેન્દ્રિય શબ્દથી શબ્દનું પ્રમાણ જ્ઞાન કરાવનાર સાધન કહેલું છે. વીજળી પડવી, ધ્વન્યાત્મક, વેર્યાત્મક કે ભાષા આદિ સ્વરૂપના બધાય શબ્દોનું જ્ઞાન કર્ણેન્દ્રિયથી થાય છે. શબ્દગુણવાળો પણ શબ્દ જ હોવાથી તેનું લક્ષણ બહુ વિવેક રહિત નથી. ગુણ અને ગુણવાળો શબ્દ એક જ છે એમ સ્વીકારીને આ લૌકિક તત્વો અલૌકિક સંબંધવાળા હોવાથી તાદાત્મ્ય બતાવ્યું છે. આકાશને શબ્દનું રેઠાણ ગણાવ્યું છે.
શ્લોક ૩૩ — શબ્દના લક્ષણો
વક્તા શ્લોક ૩૩ માં શબ્દના ત્રણ લક્ષણોનું વિવેચન કરે છે, જે કવિઓ (ઋષિઓ) દ્વારા કહેવાયા છે. પહેલું લક્ષણ છે 'અર્થાશ્રયત્વમ્' — અર્થનો આધાર હોવાપણું, એટલે કે શબ્દ અર્થનો આશ્રય છે. આના ત્રણ રૂપો છે: આધિદૈવિક રૂપ (શબ્દમાં રહેલું, માત્ર શબ્દથી જ જણાય, સદા સંબંધવાળું), આદિભૌતિક રૂપ (પૃથ્વી વગેરેના આધારે રહેલું), અને આધ્યાત્મિક રૂપ (જ્ઞાન, ઈચ્છા અને પ્રયત્નનો આધાર). પુરુષોત્તમજી સ્પષ્ટ કરે છે કે જો શબ્દ ન હોય તો ભૌતિક પદાર્થનું જ્ઞાન જ ન થાય. આ ત્રણેય રૂપ સામાન્ય રીતે એક હોય તેવી રીતે જણાય છે. બીજું લક્ષણ છે 'દૃષ્ટલિંગત્વમ્' — જોનાર છે એમ દર્શાવનાર હોવાપણું. જેમ ભીતથી ઢંકાયેલા હાથીને જોઈને કોઈ 'આ હાથી છે' એમ કહે, ત્યારે સાંભળનાર વ્યક્તિને એમ જણાય કે વાક્ય બોલનારે હાથી જોયો છે, એટલે શબ્દ દ્રશ્ય ઘટનાનું ચિત્ર છે. વક્તા રનિંગ કોમેન્ટરી અને સંજય-ધૃતરાષ્ટ્ર સંવાદના ઉદાહરણથી આ સ્પષ્ટ કરે છે. વિકલ્પથી, સ્વરથી પણ વક્તાની ઓળખ થાય છે, જેમ ફોન પર વાત કરતી વખતે. ત્રીજું લક્ષણ છે 'નભસો તન્માત્રત્વમ્' — આકાશનું સૂક્ષ્મ રૂપ હોવાપણું, એટલે કે સૂક્ષ્મ અવસ્થા શબ્દ છે અને સ્થૂલ અવસ્થા આકાશ છે, જે કેટલાકનો મત જુદો હોવા છતાં કવિઓ દ્વારા પ્રમાણિત છે. અહીં શબ્દ ભૌતિક ઘટને પણ જણાવે છે.
શ્લોક ૩૪ — આકાશનું લક્ષણ
વક્તા શ્લોક ૩૪ માં આકાશના લક્ષણોનું નિરૂપણ કરે છે. આકાશના ત્રણ લક્ષણો છે: 'ભૂતાનામ છિદ્રદાત્રમ્' એટલે પ્રાણીઓને અવકાશ આપનાર (જગ્યા આપનાર), 'બહિરંતરમેવ ચ' એટલે બહારનું તથા અંદરનું એવું સ્વરૂપ કરાવનાર, અને 'પ્રાણેન્દ્રિયાત્મ ધૃષ્ણમ્' એટલે પ્રાણ, ઇન્દ્રિયો અને અંતઃકરણનો આધાર થનાર. સિદ્ધબોધિનીજીમાં સમજાવ્યું છે કે બહારનું અને અંદરનું એવો વ્યવહાર આકાશનો જ ગુણ છે, પૃથ્વી વગેરે ઢાંકણરૂપ પદાર્થોનો ગુણ નથી, કારણ કે તે માત્ર હદ બાંધનારા છે. આકાશનું કાર્યથી લક્ષણ છે કારણ કે આકાશ ત્રણ પ્રકારે રહે છે: પોતાનું આદિભૌતિક રૂપ પોતે જ અર્પણ કરે છે (આદિદૈવિક), બહારનું અને અંદરનું વ્યવહારનો આધાર થતું હોવાથી (આધ્યાત્મિક), અને દેહની અંદર રહેલા પદાર્થોનો આધાર હોવાથી (આદિભૌતિક). આધુનિક વિજ્ઞાનના દૃષ્ટિકોણથી મોડર્ન ફિઝિક્સ અને એસ્ટ્રોફિઝિક્સના ઉદાહરણથી, ડાર્ક મેટર અને પરમાણુમાં રહેલી ખાલી જગ્યાના ઉદાહરણથી આકાશના સૂક્ષ્મ સ્વરૂપની પ્રતીતિ કરાવે છે, કે આકાશ એમ્પ્ટી નથી પણ ઇનવિઝિબલ મેટર છે.
શ્લોક ૩૫ — સ્પર્શ અને વાયુની ઉત્પત્તિ
વક્તા શ્લોક ૩૫ માં સ્પર્શ અને વાયુની ઉત્પત્તિનું વર્ણન કરે છે. કાલની ક્રિયાથી કાર્ય કરવા તત્પર થયેલા આકાશ અને શબ્દતન્માત્રામાંથી સ્પર્શ ઉત્પન્ન થયો, અને તેમાંથી વાયુ ઉત્પન્ન થયો. ત્વચા સ્પર્શને ગ્રહણ કરનારી ઇન્દ્રિય છે. સિદ્ધબોધિનીજીમાં સમજાવે છે કે કાલની પ્રેરણાથી જેના ગુણોમાં ખળભળાટ થયેલો તેવા આકાશ અને શબ્દ તન્માત્રામાંથી સ્પર્શ તન્માત્રા થઈ, પછી વાયુ થયો. ત્વચા ઇન્દ્રિય સ્પર્શનું સારી રીતે ગ્રહણ કરનારી છે. 'ચ' શબ્દ હોવાથી ત્વચા વાયુનું પણ ગ્રહણ કરનારી છે, કારણ કે વાયુનું સ્પર્શથી પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન થાય છે. આ એક વિશેષ રૂપ છે કે ત્વચા સ્પર્શ તન્માત્રા અને વાયુ બંનેનું ગ્રહણ કરે છે, જ્યારે કર્ણેન્દ્રિય માત્ર શબ્દતન્માત્રાને ગ્રહણ કરે છે, આકાશ મહાભૂતને નહીં. અહીં સૂક્ષ્મમાંથી સ્થૂલ થવાની પ્રક્રિયાને સબ્લિમેશન અને કન્ડેન્સેશનના વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટાંતો દ્વારા સમજાવવામાં આવે છે, જ્યાં તત્વોનું ઘનીભૂત સ્વરૂપ બને છે.
પ્રશ્નોત્તર — કાલની પ્રેરણા
એક પ્રતિભાગીનો પ્રશ્ન હતો કે આકાશની ઉત્પત્તિમાં 'ભગવાનના વીર્યથી પ્રેરણા' કહી અને સ્પર્શ-વાયુની ઉત્પત્તિમાં 'કાલની ક્રિયાથી પ્રેરણા' કહી, તો શું આમાં કોઈ ભેદ છે? વક્તા સ્પષ્ટ કરે છે કે ઉત્પત્તિના પ્રારંભમાં ભગવાનની પ્રેરણા જ મૂળ કારણ છે, જે શ્લોક ૨૩માં સ્પષ્ટ કરાયું છે. મહતત્વથી લઇને સર્વત્ર ભગવત વીર્યની સ્થિતિ સમજવાની છે. સાંખ્યમાં કાલને કોઈ અલગ તત્વ તરીકે ગણાવ્યું નથી, તેથી ભગવાનની ઈચ્છા જ અહીં કાલના સ્થાને છે એમ સમજવું. ભગવાને એકવાર મૂળ કારણ પ્રકટ કરીને પછી ભગવાનરૂપ કાલ બાકીનું કાર્ય કરે છે, તેથી અહીં કાલનો શબ્દશઃ ઉલ્લેખ કર્યો છે. આથી, ભગવાનની પ્રેરણા અને કાલની ક્રિયા વચ્ચે કોઈ ભેદ નથી, પરંતુ કારકત્વમાં સૂક્ષ્મ ભેદ છે, જ્યાં કાલ ભગવાનના કાર્યનો પ્રવર્તક બને છે.