મંગળાચરણ
આ વિભાગમાં સત્રના પ્રારંભમાં પરંપરાગત મંગળાચરણનો પાઠ કરવામાં આવ્યો છે. આ ભગવત્કાર્યને નિર્વિઘ્ને પૂર્ણ કરવા અને સમસ્ત દુઃખોના નિવારણ માટે ગુરુદેવનું સ્મરણ અને વંદન કરાયું છે. શ્રીમદવલ્લભનંદન પ્રભુચરણોના અનુગ્રહની યાચના દ્વારા સત્રનો શુભારંભ થયો છે.
સર્ગલીલાનું પ્રારંભ અને મુક્તિ પ્રકરણનો પરિચય
આનંદરૂપ લીલા ભગવત્શાસ્ત્રના તૃતીય સ્કંધમાં સર્ગલીલાનું પ્રકરણ ચાલી રહ્યું છે, જેમાં મુક્તિનું પ્રકરણ અંતર્ગત કાલ દ્વારા થતી પ્રવૃત્તિઓનું વર્ણન છે. કાલ સ્વયં ભગવાનનું રૂપ હોવાથી, કાલરૂપી પ્રભુ જ સર્વ કાર્યો કરી રહ્યા છે. ગુણાતીત મુક્તિ પ્રકરણનો પ્રારંભ થયો છે, અને સાંખ્ય વડે આત્માની ઉત્પત્તિ અને ઉપપત્તિથી તે જુદો છે તે વિષયની ભૂમિકા બાંધવામાં આવી છે.
શ્લોક ૩૬ — સ્પર્શના પ્રકારો અને વાયુની ઉત્પત્તિ
અત્યાર સુધી મહત્તત્ત્વ અને અહંકારથી ઇન્દ્રિયો તથા ભૂતોની ઉત્પત્તિનું વર્ણન કરાયું. કાલની ક્રિયાથી આકાશ અને શબ્દતન્માત્રામાંથી સ્પર્શ ઉત્પન્ન થયો, અને તેમાંથી વાયુની ઉત્પત્તિ થઈ. શ્લોક ૩૬ માં સ્પર્શના લક્ષણો — મૃદુપણું, કઠણપણું, શીતળપણું અને ઉષ્ણપણું — એમ ચાર પ્રકારો ગણાવવામાં આવ્યા છે. આ સ્પર્શ વાયુનું સૂક્ષ્મ રૂપ છે, જે ત્વગેન્દ્રિય દ્વારા અનુભવાય છે.
શ્લોક ૩૭ — વાયુના કર્મથી લક્ષણ
શ્લોક ૩૭ માં વાયુના કર્મથી લક્ષણો કહેવામાં આવ્યા છે, જેમાં પાંચ મુખ્ય કાર્યોનો ઉલ્લેખ છે: હલાવવું, ભેગા કરવા, પ્રાપ્ત કરાવવું, દ્રવ્ય અને શબ્દને લઈ જવા, અને બધી ઇન્દ્રિયોના આત્મા હોવું. વક્તા દ્વારા વાયુના આ કાર્યોને ઉદાહરણ સહિત સ્પષ્ટ કરાયા, જેમ કે વૃક્ષની શાખાઓને હલાવવી કે દ્રવ્ય અને શબ્દને એક સ્થાનેથી બીજા સ્થાને લઈ જવા. પ્રશ્નોત્તરમાં, પુરુષોત્તમજીના અભિપ્રાય મુજબ શબ્દ સ્વભાવથી જાય છે અને વાયુના સહારે પણ જાય છે તેવો ભેદ સ્પષ્ટ કરાયો.
શ્લોક ૩૮-૩૯ — તેજની ઉત્પત્તિ અને રૂપના લક્ષણો
શ્લોક ૩૮ માં દેવે પ્રેરણા કરેલા વાયુ અને સ્પર્શતન્માત્રામાંથી રૂપ ઉત્પન્ન થયું, અને તેમાંથી તેજ ઉત્પન્ન થયું. ચક્ષુ એ રૂપને ગ્રહણ કરનારી ઇન્દ્રિય છે તેમ જણાવ્યું. શ્લોક ૩૯ માં રૂપ તન્માત્રાની ચાર વૃત્તિઓ — દ્રવ્યના જેવી આકૃતિવાળું હોવું, અધીનપણું, વ્યક્તિ જેવી સ્થિતિવાળું હોવું, અને તેજનું તેજપણું — તેનું વિવેચન કરાયું. વક્તાએ આ વૃત્તિઓનું મનોવૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણથી પણ સ્પષ્ટીકરણ કર્યું.
શ્લોક ૪૦ — તેજના કાર્યો
શ્લોક ૪૦ માં તેજના છ કાર્યોનો ઉલ્લેખ છે: પ્રકાશ કરવો, પાચન કરવું, પાન કરવું અને ખાવું, ઠંડીને દૂર કરવી, શોષણ કરવું, તેમજ ભૂખ અને તરસ. વક્તાએ આ કાર્યોને પ્રત્યક્ષ અને અનુમાનથી સમજી શકાય તેવા ઉદાહરણો દ્વારા સમજાવ્યા, જેમ કે સૂર્યનો પ્રકાશ, જઠરાગ્નિનું પાચન, અને તડકા દ્વારા પાણીનું શોષણ. ભૂખ અને તરસ પણ તેજના જ કાર્યો છે તે વાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો.
શ્લોક ૪૧-૪૫ — રસ અને ગંધની ઉત્પત્તિ અને લક્ષણો
શ્લોક ૪૧ થી ૪૫ માં રસ અને ગંધની ઉત્પત્તિ અને તેના લક્ષણોનું નિરૂપણ થયું. દેવે પ્રેરણા કરેલા રૂપ તન્માત્રા અને તેજમાંથી રસ તન્માત્રા, અને તેમાંથી જલ ઉત્પન્ન થયું. જીભ રસને ગ્રહણ કરે છે. શ્લોક ૪૨ માં રસના વિવિધ પ્રકારો (કસેલો, મીઠો, કડવો, તીખો, ખારો) ભૌતિક પદાર્થોના બદલાવવાથી થાય છે તેમ જણાવ્યું. શ્લોક ૪૩ માં જલની આઠ વૃત્તિઓ (ભીંજવવું, પિંડો કરવો, તૃપ્ત કરવું, જીવાડવું, સંતર્પણ કરવું, વહી જવું, સંતાપ દૂર કરવો, ભરપૂરપણું) વર્ણવી. શ્લોક ૪૪ માં રસ તન્માત્રા અને જલમાંથી ગંધ તન્માત્રા, અને તેમાંથી પૃથ્વી ઉત્પન્ન થઈ. નાક ગંધને ગ્રહણ કરે છે. શ્લોક ૪૫ માં ગંધના પ્રકારો (મિશ્રગંધ, દુર્ગંધ, સુગંધ, શાંતગંધ, ઉગ્રગંધ, ખાટી ગંધ) દ્રવ્યના અવયવોના ભેદને લીધે અનંત થાય છે તેમ સ્પષ્ટ કરાયું. વક્તાએ આ દરેક તત્ત્વના કાર્યો અને ગુણોનું વિગતવાર વિવેચન કર્યું, અને સ્પષ્ટ કર્યું કે તત્ત્વરૂપ ગંધ બ્રહ્માંડ ઉત્પત્તિ પૂર્વે હતી, જ્યારે મહાભૂતોના ગુણરૂપ પ્રકારો તેના કાર્યરૂપ છે.
પ્રશ્નોત્તર — ગંધના પ્રકારો અને તત્ત્વરૂપતા
આ વિભાગમાં ગંધના પ્રકારો, ખાસ કરીને ચંપક અને લસણની ગંધની ઉગ્રતા વિશે, પ્રશ્નોત્તર થયો. વક્તાએ સ્પષ્ટ કર્યું કે ચંપકની ગંધને શ્રીમહાપ્રભુજીએ ઉગ્ર માની છે. ઉપરાંત, બ્રહ્માંડ ઉત્પન્ન થયા પહેલા ગંધ તત્વરૂપ હતી, જ્યારે મહાભૂતોના ગુણરૂપ આ પ્રકારો તેના કાર્યરૂપ થયા, પણ તત્વરૂપ નથી તે વાતનું વિવેચન થયું. દ્રવ્યોના અવયવોના ભેદને લીધે ગંધના અનેક પ્રકારો થાય છે, અને તેની તત્વરૂપતા અંડસૃષ્ટિ પૂર્વે પ્રકટ થયેલી મનાય છે તે વિષયનું સ્પષ્ટીકરણ કરાયું.