મંગળાચરણ
સત્રનો પ્રારંભ મંગળાચરણથી થાય છે, જેમાં શ્રીમદ્ભાગવત અને ગુરુવંદનાના શ્લોકોનું પઠન કરવામાં આવે છે. આ ભાગમાં સત્રના મુખ્ય વિષયનો પ્રારંભ નથી થતો, પરંતુ પૂર્વાચાર્યોના આશીર્વાદ અને પરંપરાનું સ્મરણ કરવામાં આવે છે.
શ્લોક ૪૬ — પૃથ્વીના પાંચ કાર્યો અને લક્ષણો
વક્તા શ્રીમદ્ભાગવતના તૃતીય સ્કંધના છવીસમાં અધ્યાયમાં શ્લોક ૪૬ પર ચર્ચા શરૂ કરે છે. આ શ્લોક પૃથ્વીના પાંચ કાર્યો અને લક્ષણોનું વિવરણ આપે છે: આકાર પ્રાપ્ત કરાવવો, બ્રહ્મનું સ્થાન હોવું, ધારણ કરવું, તત્ત્વોના ભેદ જણાવવા, અને સર્વ પ્રાણીઓના ગુણોને પ્રગટ કરવા. આ પાંચ કાર્યો પૃથ્વીના કાર્યથી થતા લક્ષણો છે, જે મહાપ્રભુજીના મતાનુસાર સમજાવવામાં આવ્યા છે.
શ્લોક ૪૬ — શ્રીધર મત અને શ્રીમહાપ્રભુજીનો સિદ્ધાંત
આ વિભાગમાં શ્લોક ૪૬ પર શ્રીધરાચાર્યના મતનું વિવરણ કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં બ્રહ્મનો આકાર પ્રાપ્ત કરાવવો એટલે પ્રતિમા થવું, જલ વગેરેને સ્થાન થવું, અને ધારણ કરવું જેવા અર્થોની ચર્ચા છે. શ્રીમહાપ્રભુજી આ મતોનું ખંડન કરીને પોતાના સિદ્ધાંતને રજૂ કરે છે. તેઓ દર્શાવે છે કે આ પાંચ વૃત્તિઓ પૃથ્વીના સામાન્ય લક્ષણ છે અને પ્રત્યેક કાર્ય કરનારું હોવું એ વિશેષ લક્ષણ છે, આમ કુલ છ લક્ષણો સમજાવવામાં આવ્યા છે.
પ્રશ્નોત્તર — પૃથ્વીના લક્ષણો અને મહાભૂતોનો ભેદ
પ્રશ્નોત્તર વિભાગમાં પૃથ્વીના પાંચમાં કાર્ય `ઉપાસના કરવા માટે મનથી કલ્પના કરવા યોગ્ય હોવું` અને `વાસ્તવિક રીતે પહેલા ઉત્પન્ન થયેલી પૃથ્વીના લક્ષણો જલ વગેરેથી તેના ભેદ જણાવનારા કહેવા જોઈએ` પર ચર્ચા કરવામાં આવી. વક્તાએ સ્પષ્ટ કર્યું કે શ્રીધરે મહાભૂતોના લક્ષણોમાં જે પરસ્પર વ્યાપ્તિ દર્શાવી છે, તેનાથી મહાપ્રભુજી અસહમત છે. મહાપ્રભુજી પૃથ્વીના લક્ષણોને અન્ય મહાભૂતોથી તેનો ભેદ સમજાવવા માટે પ્રયોજે છે.
પ્રશ્નોત્તર — પૃથ્વીના ગુણો અને ઇન્દ્રિયોનો ભેદ
ચર્ચાનો આ ભાગ પૃથ્વીના `સ્થૂલ સૂક્ષ્મ કાળો પીળો` જેવા ગુણો અને `સર્વતત્ત્વ ગુણઉદ્ભેદ` લક્ષણ પર કેન્દ્રિત છે. વક્તા સમજાવે છે કે પૃથ્વીમાં જ બધા ગુણો અને તત્ત્વો સમાયેલા છે. પૃથ્વીમાંથી જ કાષ્ટમાં અગ્નિ પ્રગટ થાય છે, નદીઓમાં જલ પ્રગટ થાય છે, અને વાયુ તથા આકાશ પણ તેના દ્વારા જ ભેદરૂપે જણાય છે. આત્મા, ઇન્દ્રિયો અને અહંકાર પણ પૃથ્વીના આધારે પ્રગટ થાય છે એમ સમજાવ્યું.
શ્લોક ૪૭-૪૮ — ઇન્દ્રિયોના અસાધારણ ગુણ
શ્લોક ૪૭ અને ૪૮માં પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો અને તેમના વિષયોનું નિરૂપણ છે. આકાશનો ખાસ ગુણ શબ્દ છે, જે કર્ણેન્દ્રિયનો વિષય છે. વાયુનો ગુણ સ્પર્શ છે, જે સ્પર્શેન્દ્રિયનો વિષય છે. તેજનો ગુણ રૂપ છે, જે ચક્ષુનો વિષય છે. જલનો ગુણ રસ છે, જે રસેન્દ્રિયનો વિષય છે, અને ભૂમિનો ગુણ ગંધ છે, જે ધ્રાણેન્દ્રિયનો વિષય છે. વક્તા સમજાવે છે કે શબ્દ આકાશનો અસાધારણ ગુણ છે અને કાર્યમાં કારણ કેવી રીતે જણાય છે.
પ્રશ્નોત્તર — ઇન્દ્રિયો અને ગુણોનો સંબંધ
પ્રશ્નોત્તરમાં ઇન્દ્રિયો અને દ્રવ્યના ગ્રહણ વિશે ચર્ચા કરવામાં આવી. વક્તાએ સ્પષ્ટ કર્યું કે કર્ણેન્દ્રિય, રસેન્દ્રિય અને ધ્રાણેન્દ્રિય માત્ર ગુણને ગ્રહણ કરે છે, દ્રવ્યને નહીં. જેમ કાનમાં નગારો નથી જતું પણ તેનો શબ્દ જ આવે છે. જ્યારે ત્વચા અને ચક્ષુ ગુણની સાથે દ્રવ્યના કદ વગેરેને પણ ગ્રહણ કરી શકે છે. આકાશ અને શબ્દનો સંબંધ સંયોગરૂપ નથી, કારણ કે તેઓ સ્વતંત્ર છે અને સંયોગનો નિયમ જુદો છે.
શ્લોક ૪૯ — કારણનો ગુણ કાર્યમાં જોવાય છે
શ્લોક ૪૯માં સમજાવવામાં આવ્યું છે કે કારણનો ગુણ ઘણો સંબંધ હોવાને લીધે કાર્યમાં જોવામાં આવે છે. જેમ કારેલાના બીજનો ગુણ કારેલામાં જોવાય છે. તેથી સર્વ દ્રવ્યોના (મહાભૂતોના) ગુણ ભૂમિમાં જોવામાં આવે છે. પૃથ્વીમાં શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ - આ પાંચેય ગુણો જણાય છે. જલમાં ચાર, તેજમાં ત્રણ, વાયુમાં બે અને આકાશમાં એક ગુણ જણાય છે. સાંખ્યશાસ્ત્ર પોતાની જરૂરિયાત મુજબ જ વિસ્તાર કરે છે.
શ્લોક ૫૦-૫૧ — મહતત્વથી બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ
શ્લોક ૫૦ અને ૫૧માં મહતત્વ વગેરે સાત તત્ત્વોથી બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિનું વર્ણન છે. જ્યારે મહતત્વ, અહંકાર અને પાંચ મહાભૂતો — આ સાત તત્ત્વો ભેગા થયા વિના હતા, ત્યારે ભગવાને કાળ, કર્મ અને ગુણો સાથે તેમાં પ્રવેશ કર્યો. તેમનાથી ભરપૂર થઈ ભેગા થયેલા તત્ત્વોમાંથી જળ બ્રહ્માંડ ઉત્પન્ન થયું, જેમાંથી વિરાટ પુરુષ પ્રગટ થયા. જડ તત્ત્વો એકલા જગતનું કારણ નથી, પરંતુ ચેતન સાથેના સંગાતથી બનેલા છે.
શ્લોક ૫૨-૫૪ — બ્રહ્માંડનું સ્વરૂપ અને પુરુષનો પ્રવેશ
શ્લોક ૫૨ થી ૫૪માં બ્રહ્માંડના સ્વરૂપ, તેના નામ અને પુરુષના પ્રવેશનું નિરૂપણ છે. `વિશેષ` નામનો આ અંડ બ્રહ્માંડ પચાસ કરોડ યોજનના વિસ્તારવાળું છે અને એક પછી એક પહેલાંના કરતાં દસ ગણા વધારે જલ વગેરે તત્ત્વોથી વીંટળાયેલું છે. ભગવાન તેમાં પૂરી દેહમાં સયન કરે તે પુરુષ એવી રીતે પુરુષ રૂપે પ્રવેશ કરે છે, અને જળમાં રહેલા સુવર્ણમય દેહમાંથી ઊભા થઈ મહાદેવે તેમાં પ્રવેશ કરી ઘણા છિદ્રો કર્યા.
પ્રશ્નોત્તર — પુરુષનું શયન અને ભોગની સિદ્ધિ
આ વિભાગમાં પુરુષના બ્રહ્માંડ રૂપ દેહમાં શયન અને ભોગની સિદ્ધિ પર ચર્ચા થઈ. જ્યાં સુધી ભગવાને દેહમાં શયન કર્યું ત્યાં સુધી ભોગ પ્રાપ્ત થતો ન હતો, પરંતુ જ્યારે તેઓ ઊભા થયા અને તેમાં જુદા થઈ પ્રવેશ કર્યો, ત્યારે અંશોને ભેગા કરવા માટે સ્થાનો ઉત્પન્ન થયા. આને પક્ષીના ઇંડાના ઉદાહરણથી સમજાવવામાં આવ્યું કે જ્યાં સુધી ઇન્દ્રિયો પ્રકટ ન થાય ત્યાં સુધી ભોગ સંભવ નથી. સાંખ્ય જ્ઞાન પ્રકૃતિ અને પુરુષના ભેદને સમજાવે છે, જેમાં તત્ત્વો અનિત્ય અને આત્મા નિત્ય છે.