મંગળાચરણ
સત્રનો પ્રારંભ મંગળાચરણથી થાય છે.
અધ્યાયનો પરિચય અને શ્લોક ૫૪-૫૫ — વિરાટ પુરુષના અંગોની ઉત્પત્તિ
શ્રીમદ ભાગવત શાસ્ત્રના તૃતીય સ્કંધની સર્ગલીલા ચાલી રહી છે, જેમાં શ્લોક ૫૩ થી ૭૨ સુધી આત્મા સર્વ પદાર્થથી જુદો હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું છે. વક્તાએ સમજાવ્યું કે કાલ, કર્મ અને ગુણો સાથે ભળીને ભગવાને તત્ત્વોમાં પ્રવેશ કર્યો. શ્લોક ૫૪ અને ૫૫માં વિરાટ પુરુષના મુખ, નસકોરા, આંખો અને કાનની ઉત્પત્તિ, તેમાં વાણી, પ્રાણ, ચક્ષુ અને કર્ણેન્દ્રિયનો પ્રવેશ તેમજ અગ્નિ, વાયુ, સૂર્ય અને દિશાઓના દેવતા તરીકે પ્રગટ થવાનું નિરૂપણ છે. ઉપપત્તિથી કેવી રીતે આ બધાનો સમન્વય થયો તે સ્પષ્ટ કરાયું.
પ્રશ્નોત્તર અને શ્લોક ૫૬-૫૮ — ત્વચા, લિંગ, ગુદા, હાથ અને પગની ઉત્પત્તિ
પ્રશ્નોત્તરમાં દેવહુતિજીના પ્રશ્ન અને સાંખ્યજ્ઞાનના સંદર્ભમાં તત્ત્વોની ઉત્પત્તિ અને આત્માની ભિન્નતા અંગે ચર્ચા થઈ. નિરીશ્વર સાંખ્યમાં તત્ત્વો કેવી રીતે ભેગા થાય છે અને ભગવાનના પ્રવેશનું મહત્વ સમજાવવામાં આવ્યું. વક્તાએ સ્પષ્ટ કર્યું કે વિરાટ પુરુષના રૂપમાં પણ તત્ત્વો ગુણોના સંમિશ્રણવાળા જ છે. શ્લોક ૫૬ અને ૫૭માં વિરાટની ત્વચા, લિંગ અને ગુદાની ઉત્પત્તિ, તેમાં રૂવાડા, વીર્ય અને અપાનનો પ્રવેશ તેમજ ઔષધિઓ, જલ અને મૃત્યુના દેવતા તરીકે પ્રગટ થવાનું વર્ણન છે. શ્લોક ૫૮માં બે હાથ અને પગની ઉત્પત્તિ, તેમાં બલ અને ગતિનો પ્રવેશ તથા ઇન્દ્ર અને હરિના દેવતા તરીકે પ્રગટ થવાનું નિરૂપણ છે.
શ્લોક ૫૯-૬૧ અને શ્લોક ૬૨-૬૯ — વિરાટને જગાડવાના દેવોના પ્રયાસો
શ્લોક ૫૯, ૬૦ અને ૬૧માં વિરાટની નાડીઓ, ઉદર અને હૃદયની ઉત્પત્તિ, તેમાં રુધિર, ભૂખ-તરસ, મન, બુદ્ધિ, અહંકાર અને ચિત્તનો પ્રવેશ તેમજ નદીઓ, સમુદ્ર, ચંદ્રમા, વાણીના પતિ, રુદ્ર અને ચૈત્ય જીવના દેવતા તરીકે પ્રગટ થવાનું નિરૂપણ છે. સુબોધિનીજીમાં ચૈત્યને ભગવાનનો મુખ્ય અંશ કહ્યો છે. શ્લોક ૬૨ થી ૬૯માં દર્શાવવામાં આવ્યું છે કે વિરાટ પુરુષના વિવિધ અંગોમાંથી ઊભા થયેલા દેવો પોતપોતાના બલની પરીક્ષા કરવા છિદ્રોમાં ફરી પ્રવેશ કરે છે, પરંતુ દેહને ઉઠાડી શકતા નથી. અગ્નિ, વાયુ, સૂર્ય, દિશાઓ, ઔષધિઓ, જલ, મૃત્યુ, ઇન્દ્ર અને વિષ્ણુના પ્રયાસો છતાં વિરાટ જાગૃત થતા નથી. વક્તાએ સમજાવ્યું કે મંત્રના અધિપતિ સ્વરૂપોમાં પણ આ મર્યાદા છે, એટલે કે તેઓ પોતાના મંત્ર દ્વારા નિર્ધારિત ફળ જ આપી શકે છે.
શ્લોક ૭૦-૭૨ — ચૈત્ય જીવ દ્વારા વિરાટનું જાગૃત થવું અને આત્માનું ચિંતન
શ્લોક ૭૦માં કહ્યું છે કે જ્યારે દેહના અભિમાનવાળા ક્ષેત્રજ્ઞ ચૈત્ય જીવે ચિત્તની સાથે હૃદયમાં પ્રવેશ કર્યો, ત્યારે તરત જ વિરાટ પુરુષ જલમાંથી ઊભો થયો. વક્તાએ ઉદાહરણ દ્વારા સમજાવ્યું કે અન્ય અંગોના દેવતાઓ પ્રયત્ન કરે છતાં, જ્યાં સુધી મૂળ જીવાત્મા (ચૈત્ય) પ્રવેશ ન કરે, ત્યાં સુધી શરીર જાગૃત થતું નથી. શ્લોક ૭૧ અને ૭૨માં દ્રષ્ટાંતથી સ્પષ્ટ કરાયું છે કે જેવી રીતે સૂતેલા પુરુષને પ્રાણ, ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિ જીવ વિના ઉઠાડી શકતા નથી, તેવી જ રીતે દેહાભિમાનવાળા જીવનું યોગથી પૂર્ણ થયેલ બુદ્ધિ, ભક્તિ, વૈરાગ્ય અને જ્ઞાનથી અન્યથી છૂટો પાડીને આ દેહમાં ચિંતન કરવું જોઈએ. આ પ્રક્રિયા દ્વારા જીવ બ્રહ્મરૂપ છે તેવું સમજવું સહેલું થાય છે. આ સાથે તૃતીય સ્કંધના ૨૬માં અધ્યાયનું વિવરણ સમાપ્ત થાય છે.
પુરુષોત્તમ સહસ્ત્રનામ — સગુણ જ્ઞાન દીપક અને આત્મપ્રદ
સત્રના અંતે વક્તાએ પુરુષોત્તમ સહસ્ત્રનામમાંથી બે નામનું સ્મરણ કર્યું. ૨૬માં અધ્યાયમાં સગુણ, સાત્ત્વિક, રાજસ અને તામસ પદાર્થોના જ્ઞાનનો પ્રકાશ કરવામાં આવ્યો છે, તેથી ભગવાનનું નામ 'સગુણ જ્ઞાન દીપક' લેવામાં આવ્યું. આ નામનો અર્થ છે કે પ્રભુ જ સર્વપ્રકારના જ્ઞાનને પ્રકાશિત કરનાર છે. બીજું નામ 'આત્મપ્રદ' લેવામાં આવ્યું, જેનો અર્થ છે 'સ્વસ્વરૂપને આપનાર' અથવા 'સ્વસ્વરૂપનો પ્રકાશ કરનાર'. શાસ્ત્રાભ્યાસ અને જ્ઞાન હોવા છતાં, સ્વસ્વરૂપની પ્રાપ્તિ અને તેનો પ્રકાશ ભગવત્ઇચ્છાને આધીન છે, અને પરમાત્માના અનુગ્રહથી જ આનંદમય સ્વરૂપનો લાભ થાય છે.