સ્કંધ-અધ્યાય પરિચય અને કારિકા વિવેચન
વક્તા ત્રીજા સ્કંધ, જે આનંદરૂપ હરિની આનંદરૂપ લીલાનું અને તેના કારણોની ઉત્પત્તિનું વર્ણન કરે છે, તેનો પરિચય આપે છે. સત્તાવીસમાં અધ્યાયમાં જ્ઞાનનો ઉપદેશ કરવામાં આવેલો છે. તેમાં મુક્તસૃષ્ટિ અને બદ્ધસૃષ્ટિનું વિવરણ છે. વક્તા શ્રીકપિલ ભગવાને દેવહુતિજીને આપેલા ભક્તિ, સાંખ્ય અને જ્ઞાનના ઉપદેશનો ઉલ્લેખ કરે છે અને અધ્યાયની કારિકાઓનું વિવેચન કરે છે. આત્મા બીજાથી જુદો છે તેવું જ્ઞાન સંખ્યાથી થતાં તે જ્ઞાન બ્રહ્મરૂપ હોવાનું જણાવવામાં આવે છે.
શ્લોક ૧ — પ્રકૃતિના ગુણોથી પુરુષનો અલેપ
વક્તા શ્લોક ૧ નું ઉત્થાનિકા રજૂ કરતાં કહે છે કે ગયા અધ્યાયમાં આત્મા દેહમાં રહેલ હોવા છતાં તેથી જુદો હોવાનું કહ્યું, હવે તેના મોક્ષનું નિરૂપણ કરે છે. પુરુષ વિકાર રહિત, કર્તા ન હોવાથી અને ગુણ રહિત હોવાથી જળમાં પડેલા સૂર્યની પેઠે પ્રકૃતિમાં રહેલો હોવા છતાં પ્રકૃતિના ગુણોથી લેપાતો નથી. સુબોધિનીજી જણાવે છે કે જીવ સદા પ્રાકૃત દેહમાં રહે છે છતાં તે પ્રકૃતિના સત્વ, રજ અને તમ ગુણોથી લેપાતો નથી કારણ કે પુરુષમાં વિકાર નથી અને તે અનાદિ છે.
પ્રશ્નોત્તર — પુરુષનું પ્રકૃતિમાં અલિપ્તપણું
પ્રતિભાગી પ્રશ્ન કરે છે કે પુરુષ તેલ વગેરેથી લેપાય છે તે કેવી રીતે સમજવું. વક્તા સ્પષ્ટ કરે છે કે જેમ સૂર્ય જળમાં પ્રતિબિંબિત થાય પણ લિપ્ત ન થાય, તેવી રીતે પુરુષ પ્રકૃતિમાં હોવા છતાં અલિપ્ત રહે છે. તે કુંડમાં બોર પડે તેમ પ્રવેશ કરતો નથી કે જેથી લિપ્ત થાય. વળી, અકર્તા હોવાને કારણે તે કર્મના ગુણોથી પણ રંગાતો નથી. લૌકિક રીતે પણ બાળક માતાને લાત મારે તો પણ તેને દોષ નથી લાગતો, તેમ આત્મા અકર્તા હોવાથી લૌકિક રીતે પણ બંધાતો નથી.
શ્લોક ૨ — સંસાર પ્રાપ્તિનું કારણ: અહંકાર અને મોહ
વક્તા શંકા ઉઠાવે છે કે જો પુરુષ અલિપ્ત છે તો તેને સંસાર કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે. શ્લોક ૨ જણાવે છે કે જ્યારે તે પ્રકૃતિના ગુણોમાં આસક્ત થાય છે ત્યારે હું કર્તા છું એવું અભિમાન કરે છે. સુબોધિનીજી અનુસાર, તે જ પુરુષ પ્રકૃતિના ગુણો સાથે સંબંધ વિનાનો હોય છતાં સંસારી થાય છે. જેમ સૂર્ય પોતાના ગુણોથી જળને તપાવે છે, તેમ ચેતન પુરુષ ગુણોને વશ થાય છે અને પોતાના સ્વરૂપને ભૂલી જાય છે. ભગવાનની ઈચ્છાથી પ્રકૃતિ અને પુરુષ ભેગા થાય ત્યારે પુરુષને અહંકાર મુકાવાથી મોહ અને સંસાર પ્રાપ્ત થાય છે.
પ્રશ્નોત્તર — જીવનું સંસારમાં બંધન
પ્રતિભાગી પ્રશ્ન કરે છે કે જીવ પ્રકૃતિથી લેપાયો તો કહેવાશે ને, અને તે સ્વતંત્ર નથી? વક્તા સ્પષ્ટ કરે છે કે જીવનું મૂળ સ્વરૂપ વિકાર રહિત, અકર્તા અને નિર્ગુણ છે. પરંતુ જ્યારે ભગવાનની ઈચ્છાથી જીવ પર અવિદ્યા શક્તિ લાગે છે, ત્યારે તે પ્રકૃતિના ગુણોમાં આસક્ત થઈ 'હું કર્તા છું' એવું અભિમાન કરે છે, જેનાથી તેને સંસાર પ્રાપ્ત થાય છે. આત્માનું મૂળ સ્વરૂપ તો શુદ્ધ જ છે, પરંતુ ગુણોમાં આસક્તિને કારણે બંધન અનુભવે છે.
શ્લોક ૩ — કર્મના દોષોથી વિવિધ યોનિઓમાં ભ્રમણ
વક્તા પ્રશ્ન કરે છે કે અભિમાનથી શું થાય છે. શ્લોક ૩ અનુસાર, અભિમાનને લીધે પરાધીન થયેલો જીવ સંસારની સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરે છે. કર્તાપણાના અભિમાનથી જીવ કર્મને અધીન થઈ સંસારના ભોગ ભોગવવા માટે વિવિધ યોનિઓમાં ભમે છે. સુબોધિનીજી જણાવે છે કે જો કર્મના ફળથી સંતોષ ન પામે તો સંસારમાં ભ્રમણ ચાલુ રહે છે, પરંતુ જો સંતોષ પામે તો મુક્ત થાય છે. કર્મો સ્વભાવથી દુષ્ટ નથી, પરંતુ પ્રસંગને લીધે તેમાં દોષો ઉત્પન્ન થાય છે, જે સારી, દુષ્ટ અને મિશ્ર યોનિઓમાં લઈ જાય છે.
શ્લોક ૪ — સંસારની મિથ્યાતા અને પીડાદાયક સ્વરૂપ
વક્તા સંસારની પ્રકૃતિ વિશે પ્રશ્ન ઉઠાવે છે કે તે સત્ય છે કે મિથ્યા. જો સત્ય હોય તો મોક્ષ ન થાય અને જો મિથ્યા હોય તો મોક્ષના સાધન કરવા નકામા છે. શ્લોક ૪ જણાવે છે કે જેમ વિષયોનું ધ્યાન ધરતા સ્વપ્નમાં અનર્થ પ્રાપ્ત થાય છે તેમ પદાર્થ ન હોવા છતાં સંસાર દૂર થતો નથી. સુબોધિનીજી કહે છે કે સંસાર મિથ્યા છે, કારણ કે આત્માને દેહ સાથે કોઈ સંબંધ નથી. છતાં પણ, વિષયોના ભોગની ઈચ્છાને કારણે જીવને પીડા થાય છે, જેમ સ્વપ્નમાં અનુભવાયેલ ભય જાગૃત થવા છતાં થોડો સમય રહે છે. તેથી સંસારને પીડાડવા માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.
પ્રશ્નોત્તર — સંસારની સત્યતા અને મોક્ષના સાધન
પ્રતિભાગી ઉત્થાનિકાના પ્રશ્નનું સ્પષ્ટીકરણ માંગે છે કે જો સંસાર સત્ય હોય તો મોક્ષ કેમ ન થાય અને મિથ્યા હોય તો સાધનો નકામા કેમ. વક્તા સમજાવે છે કે જો સંસાર સત્ય હોય, તો તે સદા રહેવાનો છે અને તેનો નાશ શક્ય નથી, તેથી મોક્ષ સંભવ નથી. જો સંસાર મિથ્યા હોય, તો તેના નિવારણ માટે પ્રયાસ કરવાની જરૂર નથી કારણ કે જે વસ્તુની સત્તા જ ન હોય તેના સાધનોની ઉપયોગીતા નથી. તાર્કિકોના સ્વરૂપ સંબંધની કલ્પના સમજાવતા વક્તા કહે છે કે જેમ લાલ અને ફૂલ વચ્ચે અથવા ભૂતલ અને ઘટાભાવ વચ્ચે સ્વરૂપ સંબંધ છે, તેમ આત્મા અને દેહ વચ્ચે સંયોગ કે સમવાય સંબંધ નથી, પરંતુ મિથ્યાજ્ઞાનને કારણે પીડા થાય છે.
શ્લોક ૫ — ચિત્તને વશ કરવા ભક્તિયોગ અને વૈરાગ્યના સાધનો
વક્તા કહે છે કે સ્વપ્નના દ્રષ્ટાંતથી બોધ તેને દૂર કરનારો છે એવો નિશ્ચય થાય છે, અને આ બોધ ત્યારે થાય જ્યારે ચિત્ત અંદરના આત્મા પ્રતિ પ્રવેશ કરે. શ્રુતિ વચનોથી જણાય છે કે સંસારમાંથી પાછું ફરેલું ચિત્ત આત્મા પ્રતિ જાય છે. જોકે દુષ્ટ માર્ગમાં પ્રવૃત્તિ કરનારું અને સંસારમાં આસક્ત થયેલું ચિત્ત પાછું વાળવું કઠિન છે, છતાં તેને વશ કરવું આવશ્યક છે. શ્લોક ૫ જણાવે છે કે દુષ્ટોના માર્ગમાં ઘણા આસક્ત થયેલા ચિત્તને તીવ્ર ભક્તિયોગથી અને વૈરાગ્યથી ધીરે ધીરે વશ કરવું જોઈએ. સુબોધિનીજી અનુસાર, ભક્તિયોગ એટલે ભગવાનમાં સ્નેહ અને વૈરાગ્ય એટલે વિષયોમાં પ્રીતિ ન હોવી.
શ્લોક ૬-૧૦ — આત્માના દર્શનના સાધનો
વક્તા ભક્તિ અને જ્ઞાન બંનેના સાધનો રજૂ કરતા શ્લોક ૬ થી ૧૦ નું પઠન કરે છે. યમ વગેરે યોગના માર્ગોથી, શ્રદ્ધાથી, ભગવાનમાં સ્નેહથી, સત્યથી, મારી કથાના શ્રવણથી, પ્રાણી માત્ર પ્રત્યે સમાન ભાવ રાખવાથી, વેર ન રાખવાથી, સંગ ન કરવાથી, બ્રહ્મચર્યથી, મૌનથી, સ્વધર્મથી, યદૃચ્છયા પ્રાપ્ત અન્નથી સંતોષ રાખવાથી, મિત આહારથી, મનન કરવાથી, એકાંત સેવવાથી, શાંત રહેવાથી, મિત્રતાથી, દયાથી, અંતઃકરણ વશ રાખવાથી, અને દેહ તથા સંતતિમાં દુષ્ટ આસક્તિનો ત્યાગ કરવાથી આત્માનું દર્શન થાય છે. સુબોધિનીજી આ સાધનોને ક્રમશઃ સમજાવે છે, જેમાં અષ્ટાંગ યોગના અંગો અને ભગવત્કથાના કીર્તનનો પણ સમાવેશ થાય છે. સાંખ્ય જ્ઞાનથી પ્રકૃતિ-પુરુષનું તત્વજ્ઞાન અને બુદ્ધિની અવસ્થાઓ દૂર થતાં આત્માનું દર્શન થાય છે.
પ્રશ્નોત્તર — આત્માનું સત્ય સ્વરૂપ અને સાધન-કર્મ
પ્રતિભાગી બુદ્ધિના સ્થાનો વિશે પ્રશ્ન કરે છે, જેના જવાબમાં વક્તા જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ જેવી અવસ્થાઓને બુદ્ધિના સ્થાનો તરીકે સૂચવે છે. વળી, સત્યના સ્વભાવથી કાયા, વાણી અને મનને સત્યમાં પ્રતિષ્ઠિત કરવાના મહત્વ પર પણ ચર્ચા થાય છે. શ્લોકમાં કહેલા સાધનો સ્વરૂપ ઉપર ઉપકાર કરનારા સહકારી સાધનો છે, જે જ્ઞાન અને ભક્તિરૂપ સ્વરૂપની પ્રાપ્તિમાં સહાયક થાય છે. એક જ આત્મા સાધન અને કર્મ કેમ હોઈ શકે તેવી શંકાનું સમાધાન સૂર્ય અને નયનના દ્રષ્ટાંતથી અપાય છે. જેમ સૂર્યથી પ્રકાશિત નયન સૂર્યના અંશ બનેલા પોતાને ગ્રહણ કરે છે, તેમ જીવાત્મા ભગવાનનો અંશ હોવાથી સ્વરૂપસ્થ અવસ્થામાં પોતાને જુએ છે. પુરુષોત્તમજી આને ભગવાનના દર્શન તરીકે સમજાવે છે, જ્યારે નાનુભાઈ તેને જીવાત્માના સત્ય સ્વરૂપના જ્ઞાન તરીકે લે છે.