મંગળાચરણ
સત્રનો પ્રારંભ મંગળાચરણથી થાય છે.
અધ્યાય ૨૭નો પરિચય
અધ્યાય ૨૭માં સાંખ્ય વડે જ્ઞાન, તેના સાધન અને પ્રમાણનું નિરૂપણ થઈ રહ્યું છે. પહેલા શ્લોકમાં પુરુષનું સ્વરૂપ, બીજા શ્લોકમાં સંસાર પ્રાપ્ત થવાનું કારણ, ત્રીજામાં સંસારની સ્થિતિ અને ચોથામાં સંસારની અસત્યતા સિદ્ધ કરી છે. પાંચમા શ્લોકમાં સંસારથી બહાર નીકળવા તીવ્ર ભક્તિયોગ અને વૈરાગ્ય બતાવ્યા છે. છ થી દસ શ્લોકમાં આત્માના જ્ઞાન માટેના યમ આદિ સાધનો, સંતોષ અને કર્તાના વિશેષણરૂપ આઠ સાધનોનું વર્ણન થયું છે. આત્મદર્શન થવાથી જીવને સર્વત્ર સમાન દ્રષ્ટિ પ્રાપ્ત થાય છે.
શ્લોક ૧૧ — આત્માના સાક્ષાત્કારનું સ્વરૂપ
શ્લોક ૧૧માં આત્માનું દર્શન થાય ત્યારે શું થાય છે તે સમજાવવામાં આવ્યું છે. જીવ પોતાને સંઘાતમાં લિંગ રહિત, સતના આભાસરૂપ, સતના બંધુ, અસતના ચક્ષુરૂપ, સર્વમાં પરોવાયેલું અને એકલો જાણે છે. મનના વિચારથી થયેલ જ્ઞાન વડે જીવ પોતાને અસત્ (દેહ)ની અંદર લિંગ રહિત અને સતના આભાસરૂપ જાણે છે. તે પોતાના સૂક્ષ્મદેહના આવરણથી પણ મુક્ત થઈ જાય છે અને પોતાને પરમબ્રહ્મના અંશરૂપ જાણે છે. આ આભાસ સતનો બંધુ, પુત્ર કે ભાઈ જેવો હોવાથી મૂળ આત્માને જણાવનારો છે. આ આત્મા સર્વમાં પરોવાયેલો છે અને એક જ છે, જેથી 'જે હું જોઉં છું તે જ હું શ્રવણ કરું છું' એવું અનુસંધાન થાય છે.
પ્રશ્નોત્તર — આત્માનું પ્રતિબિંબ અને એકલતા
પ્રતિભાગીઓએ શ્લોક ૧૧માં આત્માના વિશેષણો અને પ્રતિબિંબવાદ અંગે પ્રશ્નો કર્યા. વક્તાએ સ્પષ્ટ કર્યું કે 'સત' થી આત્મા અને 'અસત' થી દેહ સમજવું. આત્મા એ મૂળ જીવનું પ્રતિબિંબ અથવા અંશ છે. 'સર્વમાં પરોવાયેલો' એટલે જેટલી પણ જળ-જીવાત્મક વસ્તુઓ છે તે બધામાં આત્મા રહેલો છે. સૂર્યના કિરણોનું દ્રષ્ટાંત આપીને સમજાવ્યું કે જેમ અરીસાના ટુકડા થવાથી દસ પ્રતિબિંબ દેખાય છે, તેમ બધા જીવાત્મામાં આત્માનું પ્રતિબિંબ પડે છે. આત્મા એક જ છે અને તે જુદી જુદી ઇન્દ્રિયો દ્વારા જોઈ, સાંભળી વગેરે ક્રિયાઓ કરાવે છે. આ આત્મા પોતાની મૂળભૂત ઓળખ જાણીને બંધુરુપ હોવાથી પુરુષાર્થરૂપ છે. જ્ઞાન ભક્તિનું સાધન છે અને તેના દ્વારા અંશત્વનો ખ્યાલ આવે છે.
પ્રશ્નોત્તર — જ્ઞાન અને ભક્તિના સાધન
વક્તાશ્રીએ સમજાવ્યું કે દેવહૂતિજીને સ્ત્રી હોવાને કારણે સત્સંગ વગેરે ભક્તિના સાધનો સંભવ ન હોવાથી અહીં જ્ઞાન જ ભક્તિનું સાધન છે એમ નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. સાંખ્ય જ્ઞાન દ્વારા અનાત્મ વિષયક વૈરાગ્ય ઉત્પન્ન કરાવીને જીવને પૂર્ણકામ બનાવવાનું પ્રયોજન છે. ૨૭મા અધ્યાયમાં યોગભાવિત અને જીવનમુક્તિપ્રદ જેવા નામો ભગવાનને માટે કહ્યા છે, જે સાંખ્ય જ્ઞાનની મહિમા દર્શાવે છે. પ્રકૃતિ અને પુરુષના જ્ઞાનથી જેની બુદ્ધિની અવસ્થાઓ દૂર થયેલી છે, તેને આત્મદર્શન થાય છે.
શ્લોક ૧૨-૧૩ — આત્માના જ્ઞાન માટે દ્રષ્ટાંત
આત્માનું જ્ઞાન કેવી રીતે થાય તે સમજાવવા માટે શ્લોક ૧૨-૧૩માં દ્રષ્ટાંત આપવામાં આવ્યું છે. જેમ જમીન ઉપર સૂર્યના પ્રતિબિંબથી જળમાં રહેલું સૂર્યનું પ્રતિબિંબ જણાય છે, અને જળમાં રહેલા પ્રતિબિંબથી આકાશમાં રહેલો સૂર્ય જણાય છે. તેવી રીતે મહાભૂતો, ઇન્દ્રિયો અને મન (જે વૈકારિક, તૈજસ અને તામસ અહંકારમાંથી છે) માં પડેલા પોતાના આભાસોથી ત્રણ વિભાગવાળો અહંકાર જણાય છે. આ સતના આભાસથી સત્ય આત્માનું જ્ઞાન થાય છે. ઘરમાં રહેલા પુરુષને બહાર જળમાં પડેલા સૂર્યના પ્રતિબિંબના પરાવર્તનથી દીવાલ પર સૂર્યના પ્રકાશ જેવું ભાન થાય છે, જેનાથી તે મૂળ સૂર્યને જાણે છે. આ જ રીતે, ચક્ષુ વગેરે ઇન્દ્રિયોમાં ઉપર કહેલા સાધનોથી જ આત્માનું પરાવર્તન થાય છે અને આત્માનું જ્ઞાન સહેલાઈથી થાય છે.
પ્રશ્નોત્તર — અહંકાર અને આત્માનું જોડાણ
પ્રતિભાગીઓએ દ્રષ્ટાંતની સંગતિ પૂછી. વક્તાએ સ્પષ્ટ કર્યું કે સૂર્ય એટલે મૂળ આત્મા, જળ એટલે જીવાત્મા અને ભીત ઉપરનું પરાવર્તન એટલે અહંકાર. આ રીતે ક્રમશ: આત્માનું જ્ઞાન થાય છે. આત્મદર્શનની અસંભવતા દૂર કરવા આ દ્રષ્ટાંત અપાયું છે. જે રીતે શરીરની ક્રિયાઓથી જીવિતપણું જણાય છે, તેમ ઉલટા ક્રમથી મૂળ આત્મા સુધી પહોંચી શકાય છે. સૂર્યના પ્રતિબિંબના ઉદાહરણથી આત્માના સાક્ષાત્કાર માટે યોગ્યતા સમજાવવામાં આવી.
શ્લોક ૧૪ — સુષુપ્તિ અવસ્થામાં આત્માનું પ્રકાશન
શ્લોક ૧૪માં અનુભવથી દ્રષ્ટાંતને દ્રઢ કરવામાં આવે છે. જ્યારે મહાભૂતો, તન્માત્રાઓ, ઇન્દ્રિયો, મન, બુદ્ધિ વગેરે નિદ્રાને લીધે લય પામે છે, ત્યારે ત્યાં અસત્ (દેહ)માં જે નિદ્રા રહિત અને અહંકાર રહિત પ્રકાશે છે તે આત્મા જાણવો. જાગૃત અવસ્થામાં દેહની સાથે આત્માનું ભાન થતું હોવાથી આત્માનું જુદું જ્ઞાન થતું નથી. પરંતુ સુષુપ્તિમાં દેહથી જુદો એકલો આત્મા પ્રકાશે છે. સ્વપ્ન વિનાની ગાઢ નિદ્રામાં ઇન્દ્રિયો, મન, બુદ્ધિ અને અહંકાર લય પામે છે, ત્યારે આત્મા સ્વયં પ્રકાશિત રહે છે અને નિદ્રા કે અહંકારથી ઘેરાતો નથી.
પ્રશ્નોત્તર — આત્માની પ્રભા અને લય
પ્રતિભાગીઓએ 'આમની પ્રભા' શબ્દના અર્થ વિશે સ્પષ્ટતા માંગી. વક્તાએ સમજાવ્યું કે સુષુપ્તિમાં આત્માથી અતિરિક્ત સ્થૂલ મહાભૂતો, તન્માત્રાઓ, ઇન્દ્રિયો, મન, બુદ્ધિ અને અહંકાર પ્રકાશતા નથી. તેમની પ્રભા (પ્રકાશ) દૂર થઈ જાય છે, કારણ કે તેમનો લય થઈ જાય છે. 'પ્રભાનો લય' એટલે તેમનું જ્ઞાન ન થવું. આત્મા તો સ્વયં પ્રકાશિત હોવાથી તે ગાઢ નિદ્રામાં પણ પ્રકાશે છે. જ્યારે જાગીએ ત્યારે 'હું સૂતો હતો' તેવો અનુભવ સુષુપ્તિ સાક્ષી દ્વારા થાય છે. 'આભાસ' શબ્દનો અર્થ પ્રસંગ અનુસાર 'પ્રકાશ' કે 'પ્રતિબિંબ' તરીકે લેવાનો છે.
સમાપન
આ સત્રનો વિષય અહીં સમાપ્ત થાય છે.