મંગળાચરણ
મંગળાચરણનું ગાન કરવામાં આવ્યું.
દ્વિતીય સ્કંધ, ૨૮મો અધ્યાય : સગુણ મુક્તિ પ્રકરણનો પરિચય
વક્તાશ્રીએ દ્વિતીય સ્કંધના ૨૮મા અધ્યાયનો સંદર્ભ આપતા સગુણ મુક્તિ પ્રકરણનું મહત્ત્વ સમજાવ્યું. આ પ્રકરણમાં કપિલદેવજી અષ્ટાંગ યોગના અંગો દ્વારા મુક્તિ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરવી તે જણાવી રહ્યા છે. યમ-નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ, ધારણા અને પ્રત્યાહારનો સંક્ષિપ્ત પરિચય આપીને, વક્તાશ્રીએ ધ્યાનનો વિષય શ્લોક ૧૨ થી ૩૪ સુધી વિસ્તરેલો છે તેમ જણાવ્યું હતું. વિશેષ કરીને, ધ્યાન પદ્ધતિમાં ભગવાનના પ્રદેશનું ધ્યાન કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.
શ્લોક ૧૩ : પ્રસન્ન મુખકમલવાળા દેવનું ધ્યાન
વક્તાશ્રીએ શ્લોક ૧૩નું પારાયણ કરીને પ્રભુના સ્વરૂપના ચાર વિશેષણોનું વર્ણન કર્યું: પ્રસન્ન મુખકમલવાળા, કમળના અંદરના ભાગ જેવા લાલ લોચનવાળા, શ્યામ કમળના પત્ર જેવા શ્યામ અને શંખ, ચક્ર, ગદા ધારણ કરનાર દેવનું ધ્યાન કરવું. ચર્ચામાં, વક્તાશ્રીએ સમજાવ્યું કે મુખકમલની પ્રસન્નતા વરદાન આપવા માટે છે, દ્રષ્ટિથી સંતોષ ઉત્પન્ન કરવા અને રસ આપવા માટે કમલરૂપ છે. લાલ લોચનો પ્રસન્નતા, દોષ દૂર કરવા અને યોગની સિદ્ધિ સૂચવે છે. વક્તાએ કમળ જેમ જલના સંસર્ગથી અલિપ્ત રહે છે તેમ યોગી ઇન્દ્રિયોથી અલિપ્ત રહી શકે છે, તે યુક્તિ સમજાવી. શ્યામ સ્વરૂપ સૌંદર્ય, શુદ્ધિ અને શૃંગાર રસનું સૂચક છે. શંખ, ચક્ર, ગદા અનુક્રમે જલ, તેજ અને વાયુની શુદ્ધિ અને નિર્દોષપણા માટે ધારણ કરેલા છે.
શ્લોક ૧૪ : પીતાંબર અને કૌસ્તુભધારી ભગવાનનું ધ્યાન
આ શ્લોકમાં ભગવાનના પીતાંબર, શ્રીવત્સ અને કૌસ્તુભમણિના વિશેષણોનું વર્ણન થયું. વક્તાશ્રીએ સમજાવ્યું કે ભગવાનના પીળા રેશ્મી વસ્ત્રો (પીતાંબર) કમળના તંતુઓ જેવા ચમકતા હોય છે, જે મુક્તો (મોતીઓ અને મુક્ત જીવો), રજોગુણ (લાલાશ) અને વિવિધ સત્વગુણો (રેશ્મી વસ્ત્ર સર્વ દેવોનું વાસરૂપ હોવાથી)ને ગ્રહણ કરનારા છે. છાતી પર શ્રીવત્સ અને કંઠમાં કૌસ્તુભમણિ ધારણ કરનાર દેવનું ધ્યાન કરવાનું કહ્યું. વક્તાએ મહાપ્રભુજીના ભાવ અનુસાર કૌસ્તુભમણિને મુક્તજીવો અને ભક્તજીવોની ઉપમા આપી છે, જેને ભગવાન ક્યારેય ત્યાગતા નથી અને પોતાના કંઠ ઉપર સ્થાન આપે છે. આ શ્લોક ભગવાનના વૈરાગ્ય ગુણનું નિરૂપણ કરે છે.
શ્લોક ૧૫ : વનમાળા અને આભૂષણોથી શોભિત શ્રીઅંગ
વક્તાશ્રીએ શ્લોક ૧૫ માં ભગવાનના શ્રીઅંગની શોભાનું વર્ણન કર્યું. મધવાળા ભમરાઓની પંક્તિવાળી વનમાળાથી વીંટળાયેલા, ઘણા કીમતી હાર, કડા, મુકુટ, બાજુબંધ અને નુપુર ધારણ કરનાર દેવનું ધ્યાન કરવાનું જણાવ્યું. વક્તાશ્રીએ વનમાળા પર ગુંજારવ કરતા ભમરાઓને છ દર્શનોના (સાંખ્ય, યોગ, મીમાંસા, વેદાંત, ન્યાય, વૈશેષિક) પાર પામેલા ભમરાઓની ઉપમા આપી, જેના દ્વારા સર્વ દર્શનો દ્વારા પ્રભુની કીર્તિનો ભાવ સમજાવ્યો. આભૂષણોને ભગવાનના ભક્તોના પ્રયાસ, જ્ઞાન, ભક્તિ અને ગતિ સાથે જોડીને તેનું મહત્ત્વ સમજાવ્યું. આ શ્લોક ભગવાનના શ્રીગુણનું વર્ણન કરે છે.
શ્લોક ૧૬ : કાંચીગુણ અને શાંત સ્વરૂપનું ધ્યાન
કાંચી (કંદોરા)ના ગુણથી શોભતા નિતંબવાળા, હૃદય કમલરૂપ સ્થાનવાળા, ઘણા સુંદર, શાંત, મન અને નયનની વૃદ્ધિ કરનારા દેવનું ધ્યાન કરવાનું કહ્યું. વક્તાશ્રીએ સમજાવ્યું કે કાંચીને સ્ત્રી અને સુવર્ણથી જોડીને સંસાર પ્રાપ્ત થવાનો પ્રસિદ્ધ અર્થ જણાય છે. ભગવાન સર્વ પ્રાણીઓના હૃદય કમળમાં બિરાજે છે. તેમનું દર્શન પ્રપંચના સર્વ રસોને ભુલાવી દે છે, અને મન બીજે ક્યાંય જતું નથી. તેમનું શાંત સ્વરૂપ કામ વગેરે સર્વ દોષોનો નાશ કરનાર અને જ્ઞાનમય છે. ભગવાનનું સ્વરૂપ મન અને નયનોમાં વારંવાર ચિંતન અને દર્શન કરવાની ઈચ્છા ઉત્પન્ન કરે છે, જેથી ઇન્દ્રિયો વિષયોમાંથી પાછી વળી શકે અને યોગ-જ્ઞાનની વૃદ્ધિ થાય. આ શ્લોક ભગવાનના જ્ઞાનગુણનું નિરૂપણ કરે છે.
શ્લોક ૧૭ : સદા સુંદર કિશોરવયના ભગવાનનું દર્શન
જેમનું દર્શન સદા સુંદર છે, જેમને સર્વલોકે નમસ્કાર કરેલ છે, કિશોર વયમાં રહેલા અને સેવકો ઉપર કૃપા કરવા ઉત્સુક દેવનું ધ્યાન કરવાનું કહ્યું. વક્તાશ્રીએ જણાવ્યું કે ભગવાનનું દર્શન સદા સુંદર હોય છે, તેમાં વયવૃદ્ધિથી કોઈ વિકાર આવતો નથી. વયોવસ્થાજન્ય વિકારો ભગવાનમાં નથી, તેઓ સદા સુંદર દર્શન જ આપે છે. સ્ત્રીઓ પણ ભગવાનમાં આસક્તિ રાખવાથી મોક્ષ પ્રાપ્ત કરી શકે છે. ભગવાન સદા કિશોરવયના બિરાજે છે (૧૦ થી ૧૬ વર્ષની અવસ્થા), કારણ કે એ પહેલાં રસનો પ્રાદુર્ભાવ નથી થતો અને પછી લાવણ્ય ઘટી જાય છે. ભગવાનનું સ્વરૂપ સેવકો પર કૃપા કરવા સદાય ઉત્સુક રહે છે અને અવશ્ય ફલ આપે છે. આ શ્લોક ભગવાનના ઐશ્વર્ય ગુણનું નિરૂપણ કરે છે.
શ્લોક ૧૮ : કીર્તિવાન ભગવાનનું સમગ્ર અંગનું ધ્યાન
કીર્તન કરવા યોગ્ય અને તીર્થરૂપ કીર્તિવાળા, પવિત્ર કીર્તિવાળાઓને યશ પ્રાપ્ત કરાવનાર સર્વ અવયવોવાળા દેવનું જ્યાં સુધી મન ચળે નહીં ત્યાં સુધી ધ્યાન કરવાનું કહ્યું. વક્તાશ્રીએ સમજાવ્યું કે ભગવાન અત્યંત કૃપાળુ છે, કારણ કે તેમની કીર્તિ તીર્થ સમાન પાપોનો નાશ કરનારી છે અને કીર્તન કરવા યોગ્ય છે. ભગવાન પોતાના ભક્તોને પણ પોતાની સમાન કીર્તિ પ્રાપ્ત કરાવે છે, તેમને યશ પ્રાપ્ત કરાવે છે. આ ૨૦ વિશેષણવાળા હરિના સ્વરૂપનું ધ્યાન કરવું યોગ્ય છે. વક્તાશ્રીએ શ્રુતિવચનનું પ્રમાણ આપ્યું કે ૨૦ આંગળીઓ અને પુરુષ ૨૧મો હોવાથી ભગવાન ૨૧મા છે. ધ્યાન ત્યાં સુધી કરવું જ્યાં સુધી મન ચલિત ન થાય અને સંપૂર્ણ સ્વરૂપનું ભાન થાય. આ શ્લોક ભગવાનના યશગુણનું નિરૂપણ કરે છે. ચર્ચામાં, વક્તાશ્રીએ છ ગુણોનો ક્રમ સમજાવ્યો: ૧૩મા શ્લોકમાં વીર્ય, ૧૪મામાં વૈરાગ્ય, ૧૫મામાં શ્રી, ૧૬મામાં જ્ઞાન, ૧૭મામાં ઐશ્વર્ય અને ૧૮મામાં યશ.
શ્લોક ૧૯ : ભગવાનની લીલાઓનું શુદ્ધ પ્રેમથી ધ્યાન
ઊભેલા, ફરતા, બેઠેલા અથવા પોઢેલા, હૃદયમાં રહેલા ભગવાનનું શુદ્ધ પ્રેમવાળા ચિત્તથી ધ્યાન કરવું. વક્તાશ્રીએ સમજાવ્યું કે ભગવાન સર્વ તરફ જોવા માટે ઊભેલા હોય છે, કાર્ય કરવા માટે ફરે છે, આરામ કરવા બેસે છે અને કાર્ય કરીને પોઢે છે. તેમની લીલાઓ પણ દર્શન કરવા યોગ્ય છે. બાળ ક્રીડાઓ, ગાયો, ગોપાલો, ગોપીઓ અને બીજાઓ સાથેની જાતજાતની ક્રીડાઓનું પણ ધ્યાન કરવું. પરંતુ આ ધ્યાન કામનાઓ વગર શુદ્ધ પ્રેમવાળા ચિત્તથી થવું જોઈએ, કારણ કે કામનાઓ તો દોષવાળી થઈ જાય. આ ધારણાનો વિષય છે, જેમાં વાસના સાથેના મોટા પાપોને બાળવાનો ઉદ્દેશ્ય હોય છે.
શ્લોક ૨૦ : એક અંગમાં ચિત્ત યોજી ધ્યાન કરવાની યુક્તિ
સંપૂર્ણ સ્વરૂપમાં સ્થિર થયેલું ચિત્ત સર્વ અવયવોમાં સારી રીતે રહેલું જાણીને મુનિએ તેને ભગવાનના એક અંગમાં યોજવું. વક્તાશ્રીએ સમજાવ્યું કે જો સંપૂર્ણ સ્વરૂપમાં ધ્યાન કરવામાં ચિત્ત ભ્રમિત થાય તો મુનિએ યુક્તિથી એક અંગમાં ચિત્તને સ્થિર કરવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ. જેમ કે, આંખો મીંચીને પ્રભુનું સ્વરૂપ યાદ કરવું અને જો તેમાં ખામી જણાય તો કોઈ એક અંગ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું. આ મુનિઓની યુક્તિ છે, જે પદાર્થોને સ્થિર કરીને ધ્યાન કરે છે. મહાપ્રભુજીએ પણ આની વ્યાખ્યામાં જણાવ્યું છે કે ભક્તિમાર્ગમાં ભગવાન જ ફલભૂત હોવાથી સમગ્ર ભગવાન ધ્યેય છે, જ્યારે અહીં ચિત્તશુદ્ધિ માટે કાલાત્મક ઉપાય તરીકે આ પ્રક્રિયા સમજાવી છે.
શ્લોક ૨૧ : ચરણારવિંદના સ્વતઃ મહાત્મ્યનું વર્ણન
વક્તાશ્રીએ શ્લોક ૨૧નું પારાયણ કરીને ભગવાનના ચરણારવિંદના સ્વતઃ મહાત્મ્યનું વર્ણન કર્યું. વજ્ર, અંકુશ, ધ્વજા અને કમલના ચિન્હોથી સંપત્તિવાળા, ઘણા ઊંચા, લાલ, વિલાસ કરતા નખોના સમૂહની ચાંદનીઓથી જેણે મોટા પુરુષોના હૃદયના અંધકારનો નાશ કરેલ છે, તેવા ભગવાનના ચરણારવિંદનું સારી રીતે ધ્યાન કરવું. વક્તાશ્રીએ ચાર ચિન્હોનું મહત્ત્વ સમજાવ્યું: વજ્ર પાપરૂપ પર્વતોની પાંખો કાપે છે (ઇન્દ્રની કથાનું ઉદાહરણ), અંકુશ મનરૂપી હાથીને વશ કરે છે, ધ્વજા સર્વ ભયોને દૂર કરે છે અને આશ્રયનું પ્રતીક છે, કમલ સુખથી સેવા થઈ શકે તેવું સૂચવે છે (જેમ મહાપ્રભુજી કહે છે કે ભગવત્સેવાર્થમ તત્ સૃષ્ટિ). દસ નખરૂપ ચંદ્રો કામની દસ અવસ્થાઓ (દ્રષ્ટિ, મનસંગ, સંકલ્પ, જાગરણ, દૌર્બલ્ય, અરતિ, લજ્જાનો ત્યાગ, ઉન્માદ અને મૂર્છા)નો નાશ કરી અજ્ઞાન દૂર કરે છે. આ ચંદ્રો લૌકિક ચંદ્ર જેવા કલંકયુક્ત નથી અને અજ્ઞાન દૂર કરીને આનંદ આપનારા છે.