મંગળાચરણ
સત્રનો પ્રારંભ પારંપરિક મંગળાચરણ અને ગુરુવંદનાથી થાય છે. આ વિભાગમાં વક્તા દ્વારા કોઈ ગ્રંથપાઠ કે ચર્ચા કરવામાં આવતી નથી. આ માત્ર શરૂઆતનો ઔપચારિક ભાગ છે.
સ્કંધ ૩, અધ્યાય ૨૮ — સગુણ મુક્તિ પ્રકરણનો પ્રારંભ
સત્ર શ્રીમદ્ ભાગવતના તૃતીય સ્કંધ, અધ્યાય ૨૮ માં સગુણ મુક્તિ પ્રકરણની ચર્ચાથી પ્રારંભ થાય છે. અધ્યાય ૨૬ અને ૨૭ માં ગુણાતીત મુક્તિ પ્રકરણ જોયું હતું. શ્લોક ૨ થી ૬ માં સાધન સહિત અષ્ટાંગ યોગનું નિરૂપણ કરવામાં આવે છે, જેમાં શક્તિ પ્રમાણે સ્વધર્મનું આચરણ, વિધર્મથી દૂર રહેવું, દૈવથી પ્રાપ્ત થાય તેમાં સંતોષ, અને આત્મજ્ઞાનીઓના ચરણની પૂજા જેવા વિષયોની ચર્ચા કરવામાં આવી છે. વક્તાએ સમજાવ્યું કે જ્યારે જીવ પોતાને દેહથી જુદો જાણે ત્યારે ભગવાનનું દાસ્ય સ્વધર્મ છે.
પ્રશ્નોત્તર — સગુણ મુક્તિ પ્રકરણનો અર્થ અને ભક્તિનો અધિકાર
આ વિભાગમાં સગુણ મુક્તિ પ્રકરણનો અર્થ અને દેવતીજીના સંદર્ભમાં ભક્તિનો અધિકાર વિશે પ્રશ્નોત્તર થાય છે. સાંખ્યમાં ત્યાગ છે, જ્યારે સગુણ મુક્તિમાં સગુણાવસ્થામાં રહીને મુક્તિ પ્રાપ્ત કરવાની વાત છે. વક્તાએ સ્પષ્ટ કર્યું કે દેવતીજીનો ભક્તિમાં અધિકાર ન હોવાથી, તેમને ભક્તિને પરધર્મવત સમજાવવાની છે. જ્યાં સુધી દેહને આત્મા મિથ્યાજ્ઞાનના દ્રઢ અભ્યાસથી જણાતો હોય, ત્યાં સુધી વર્ણાશ્રમ ધર્મો જ સ્વધર્મ છે. ભગવાન સંબંધી ધર્મો પણ વિધર્મ છે, જ્યાં સુધી જીવ દેહથી જુદો છે એમ ન જાણે.
પ્રશ્નોત્તર — સ્વધર્મ અને પરધર્મની સ્થિતિ
આ વિભાગમાં સ્વધર્મ અને પરધર્મની વિભાવના પર વિસ્તૃત ચર્ચા કરવામાં આવી છે. વક્તાએ શ્રીમહાપ્રભુજીના પુષ્ટિપ્રવાહ મર્યાદા ભેદ ગ્રંથના ઉદાહરણથી સમજાવ્યું કે પુષ્ટિજીવ માટે વૈષ્ણવત્વ સ્વધર્મ છે, અને વૈષ્ણવેતર બધું વિપર્યાય કે અસ્વધર્મ છે. જો દેહાત્મબુદ્ધિ પ્રબળ હોય, તો દેહધર્મને સ્વધર્મવત્ પાળતાં ભગવત્ ધર્માચરણ યથાશક્તિ કરવું. જ્યારે પુષ્ટિવરણ પ્રબળ થાય, ત્યારે વૈષ્ણવત્વ સ્વધર્મ બને છે. તેમણે જગન્નાથપુરીમાં એકાદશીનો પ્રસંગ, જનોઈનો ત્યાગ અને મૂછને રજપૂતની ઓળખ ગણવાના દ્રષ્ટાંતો દ્વારા અધિકાર ભેદ સ્પષ્ટ કર્યો.
શ્લોક ૩ — ગ્રામ્ય ધર્મનો ત્યાગ અને મોક્ષ ધર્મમાં પ્રીતિ
શ્લોક ૩ માં ગ્રામ્ય ધર્મોથી દૂર રહેવું, મોક્ષ ધર્મમાં પ્રીતિ રાખવી, સદા થોડું પવિત્ર ભોજન કરવું અને એકાંત નિર્ભય સ્થાનમાં રહેવું એવા સાધનોનું વર્ણન છે. ગ્રામ્ય ધર્મો એટલે લૌકિક ધર્મો અથવા ઇન્દ્રિયોના ગ્રામ સમૂહવાળા ધર્મો. સ્વધર્મો પણ જો ગ્રામ્ય ધર્મ હોય, તો તેમને ત્યજવા. મિત, થોડું અને મેધ્ય, પવિત્ર ભોજન કરવાનું કહ્યું છે. વિવિક્તસ્ય ક્ષેમસ્ય સ્થાનમાં રહેવાનો અર્થ એ છે કે એકાંત અને ભયરહિત સ્થાનમાં પોતાના આચરણથી દેશને શુદ્ધ કરતા રહેવું.
પ્રશ્નોત્તર — કર્તવ્ય અને શ્રદ્ધાનો આધાર
આ વિભાગમાં કર્તવ્ય અને શ્રદ્ધાના આધારે વ્યક્તિની સ્થિતિ કેવી રીતે નક્કી થાય છે તેની ચર્ચા છે. વક્તાએ અર્જુનના દ્રષ્ટાંત દ્વારા સમજાવ્યું કે જે વ્યક્તિ પ્રશ્ન પૂછી રહ્યો છે, તેનો અર્થ એ છે કે તે હજી તે અવસ્થા પર જમ્પ કરવા માટે તત્પર નથી. ગીતાના વચન 'યો યચ્છ્રદ્ધઃ સ એવ સઃ' મુજબ, જેની જેમાં શ્રદ્ધા છે, તે જ છે. દેહને જ આત્મા માનનાર માટે દેહ ધર્મ સ્વધર્મ છે. આત્માને સંગાતથી પૃથક જાણનાર માટે વિવેક જ્ઞાન છે, અને ભગવદ્ભાવ પ્રાપ્ત કરનાર માટે લૌકિક ધર્મો પણ પરધર્મ થઈ જાય છે.
શ્લોક ૪ — યમના સાધનો: અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય, તપ, શૌચ, સ્વાધ્યાય, પુરુષાર્ચનમ્
શ્લોક ૪ માં અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, યાવદર્થ પરિગ્રહ, બ્રહ્મચર્ય, તપ, શૌચ, સ્વાધ્યાય અને પુરુષાર્ચનમ્ જેવા યમના સાધનોનું વર્ણન છે. અહિંસા એટલે કાયા, વાણી અને મનથી કોઈપણ પ્રાણીનો દ્રોહ ન કરવો. ભીખ ન માંગવાના વ્રતથી પણ થોડો દ્રોહ થાય છે, કારણ કે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ માંગતો નથી તેમ પ્રસિદ્ધ થાય, ત્યારે લોકો તેને દાન આપે અને માંગનારાઓ ભૂખ્યા રહે. બ્રહ્મચર્યના આઠ અંગો પાળવા, દેહને કષ્ટ આપવું તે તપ છે, પવિત્રપણું જાળવવું, વેદનું અધ્યયન કરવું અને ભગવાનની પૂજા કરવી.
શ્લોક ૫-૭ — નિયમના સાધનો: મૌન, આસનજય, સ્થૈર્ય, પ્રાણજય, પ્રત્યાહાર
શ્લોક ૫ અને ૬ માં નિયમના સાધનોનું વર્ણન છે. મૌન પાડવું એટલે મનુષ્ય સાથે નિરર્થક ભાષણનો ત્યાગ કરવો. ચિત્ત પરાધીન ન થાય તેમ આસનનો જય કરવો. એક સ્થળમાં સ્થિતિ કરવી તે સ્થિરતા છે. ધીરે ધીરે પ્રાણાયામ વગેરેથી પ્રાણનો જય કરવો. મન સાથે ઇન્દ્રિયોને વિષયમાંથી ખેંચી હૃદયમાં રાખવી તે પ્રત્યાહાર છે. શ્લોક ૭ માં કહ્યું કે પ્રાણનો જય કરી, આળસ ન રાખતા, લૌકિક માર્ગે જતા દુષ્ટ મનને ઉપર ગણાવેલા સાધનો અને અન્ય માર્ગોથી બુદ્ધિ સાથે ધીરે ધીરે યોજવું, બળ ન કરવું કારણ કે મન મલીન થાય છે.
શ્લોક ૮-૯ — આસન અને પ્રાણાયામનું નિરૂપણ
યમ અને નિયમથી પાત્રતા પ્રાપ્ત થયા પછી, શ્લોક ૮ માં આસનનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. કેશ, કીડા, હાડકા વગેરે ન હોય તેવા પવિત્ર ગંગાનું તીર વગેરે પ્રદેશમાં વસ્ત્ર, મૃગચર્મ કે કુશરૂપ આસન સ્થાપી, સ્વસ્તિકાસનથી બેસી, કાયા સિદ્ધિ રાખી યોગનો અભ્યાસ કરવો. શ્લોક ૯ માં પ્રાણાયામની વાત છે: પૂરક, કુંભક અને રેચકથી અથવા ઉલટા પ્રકારે (રેચક, પૂરક, કુંભક) પ્રાણના માર્ગને શુદ્ધ કરવો, જેથી ચિત્ત સ્થિર અને ચંચલપણા રહિત થાય. ભૌતિક નાળીઓ મેલથી ભરપૂર હોય છે, તેને વાયુ ભરી રોકી રાખી શુદ્ધ કરવી, જેથી મલ અને વાયુ બહાર નીકળે. ગોમૂત્ર જેવી અન્ય પદ્ધતિઓથી શુદ્ધિ ન કરવી, કારણ કે તે શાસ્ત્રમાં કહેલી નથી અને તેનાથી ચિત્ત શુદ્ધ થતું નથી, માત્ર નાળીઓ શુદ્ધ થાય છે.
શ્લોક ૧૦-૧૨ — પ્રાણાયામ અને ધ્યાનના ફળ
શ્લોક ૧૦ માં પ્રાણાયામના ફળનું વર્ણન છે: જેમ વાયુ અને અગ્નિથી તપાવેલી ધાતુ મેલ તજે છે, તેમ પ્રાણવાયુ પર વિજય પ્રાપ્ત કરેલા યોગીનું મન તરત શુદ્ધ થાય છે. શ્લોક ૧૧ માં વિવિધ સાધનોથી દોષો દૂર કરવાની રીત જણાવી છે: પ્રાણાયામોથી દોષો (પાપો, વાત વિગેરેથી થયેલા દોષો), ધારણાઓથી પાપો (વાસના સાથેના મોટા પાપો), પ્રત્યાહારથી સંસર્ગજન્ય દોષો અને ધ્યાનથી સંસારીપણું કરાવનાર ગુણો (અજ્ઞાન, બ્રાહ્મણપણું પ્રાપ્ત કરાવનારા કર્મો) બાળવા. શ્લોક ૧૨ માં ધ્યાનની પ્રક્રિયા વર્ણવી: જ્યારે મન શુદ્ધ અને યોગથી સ્થિર થાય, ત્યારે પોતાના નાકના ટેરવા ઉપર દ્રષ્ટિ રાખી (અર્ધમિલિત) ભગવાનના પ્રદેશ (વૈકુંઠનું કે હૃદયમાં)નું ધ્યાન કરવું, જેથી ચંચલ દ્રષ્ટિ વિક્ષેપ ન કરે અને નિદ્રા ન આવે. ગુણો, સારા કે ખરાબ, મુક્તિના માર્ગમાં પ્રતિબંધક છે, અને ભગવત્ ધ્યાનથી તેનું દહન થાય છે.