મંગળાચરણ
સત્રનો પ્રારંભ મંગળાચરણથી થાય છે.
શ્લોક ૨-૪ : સ્વધર્માચરણ અને આત્મજ્ઞાનીઓના ચરણની પૂજા
સત્રનો આરંભ શ્રીમદ્ ભાગવત સ્કંધ ૩, અધ્યાય ૨૮, શ્લોક ૨, ૩ અને ૪ ના પારાયણથી થાય છે. આ શ્લોકોમાં શક્તિ પ્રમાણે સ્વધર્મનું આચરણ કરવું, વિધર્મથી દૂર રહેવું, દૈવથી પ્રાપ્ત થયેલું હોય તેથી સંતોષ રાખવો, આત્મજ્ઞાનીઓના ચરણની પૂજા કરવી, ગ્રામ્ય ધર્મોથી દૂર રહેવું, મોક્ષ ધર્મોમાં પ્રીતિ રાખવી, થોડું પવિત્ર ભોજન કરવું અને એકાંત નિર્ભય સ્થાનમાં રહેવું જેવા વિષયોનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. આ ઉપરાંત, અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય, તપ, પવિત્રતા, વેદનું અધ્યયન અને ભગવાનની પૂજા જેવા યમ-નિયમોની ચર્ચા કરવામાં આવી.
પ્રશ્નોત્તર : સગુણ મુક્તિ પ્રકરણ અને સ્વધર્મ-પરધર્મ વિવેક
પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો કે સગુણ મુક્તિ પ્રકરણ અને ગુણાતીત મુક્તિ પ્રકરણનો અર્થ શું છે. વક્તાશ્રીએ સમજાવ્યું કે દેવહૂતિજીના અધિકારને લક્ષ્યમાં રાખીને કપિલદેવજીએ સાંખ્યનો ઉપદેશ કર્યો અને હવે યોગનું નિરૂપણ કરી રહ્યા છે. 'સગુણ મુક્તિ' એટલે સગુણ અવસ્થામાં મુક્તિ પ્રાપ્ત કરવી તે. સ્વધર્મ અને પરધર્મના વિષય પર ગહન ચર્ચા થઈ. વક્તાશ્રીએ શ્રીમહાપ્રભુજીના ભક્તિવર્ધિની અને પુષ્ટિપ્રવાહમર્યાદાભેદ ગ્રંથના સંદર્ભ આપીને સ્પષ્ટ કર્યું કે પુષ્ટિજીવ માટે વૈષ્ણવત્વ સ્વધર્મ છે અને અન્ય ધર્મો વિપર્યાય છે. દેહાધ્યાસની સ્થિતિમાં વર્ણાશ્રમ ધર્મનું પાલન કરવું અને યથાશક્તિ ભગવત્ધર્માચરણ કરવું એ સમજાવ્યું. વ્યવહારિક દ્રષ્ટાંતો દ્વારા સમજાવ્યું કે આપણું આચરણ ભગવત્ધર્મને પરધર્મવત્ જ હોય છે.
શ્લોક ૫-૭ : ગ્રામ્ય ધર્મથી નિવૃત્તિ અને મોક્ષ ધર્મમાં પ્રીતિ
શ્લોક ૫, ૬ અને ૭ નું પારાયણ કરવામાં આવ્યું. ગ્રામ્ય ધર્મો એટલે કે લૌકિક ધર્મો અથવા ઇન્દ્રિયોના સમૂહવાળા ધર્મોથી દૂર રહેવું. વક્તાશ્રીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે સધર્મો પણ જો ગ્રામ્ય ધર્મ હોય તો તેમને તજવા. અહિંસા વગેરે મોક્ષ ધર્મોમાં પ્રીતિ રાખવી. થોડું અને પવિત્ર ભોજન કરવું. એકાંત અને નિર્ભય સ્થાનમાં રહેવું. 'તે દેશને શુદ્ધ કરતા રહ્યા જ કરવું' વાક્ય પર પ્રશ્નોત્તર થયા. વક્તાશ્રીએ સમજાવ્યું કે આપણા આચરણથી દેશને શુદ્ધ કરવો, તીર્થસ્થાનમાં રહીને અધર્મ ન કરવો. લૌકિક ધર્મોના ત્યાગ અને ઇન્દ્રિય નિષ્ઠાને છોડવાના વિષય પર ચર્ચા થઈ. અંતે, વક્તાશ્રીએ કર્તવ્ય અને શ્રદ્ધાના મહત્ત્વ પર પ્રકાશ પાડ્યો.
શ્લોક ૮-૯ : આસન, પ્રાણાયામ અને મન શુદ્ધિ
શ્લોક ૮ અને ૯ નું પારાયણ કરવામાં આવ્યું. અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, યાવદર્થ પરિગ્રહ, બ્રહ્મચર્ય, તપ, શૌચ, સ્વાધ્યાય અને પુરુષાર્ચનમ જેવા ગુણોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું. 'ભીખ ન માંગવાના વ્રતથી પણ થોડો દ્રોહ થાય છે' વાક્ય પર સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી કે જો કોઈ વ્યક્તિ ભીખ ન માંગતો હોય અને તેની પ્રસિદ્ધિ થાય તો જે લોકો માગીને ખાતા હોય તેમને દાન ન મળે, જેથી તેમનો દ્રોહ થાય. યોગના આઠ અંગો પૈકી યમ-નિયમ પછી આસન અને પ્રાણાયામનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું. પવિત્ર દેશમાં આસન સ્થાપી સ્વસ્તિક આસનથી બેસી કાયા સિદ્ધિ રાખી યોગનો અભ્યાસ કરવો. પૂરક, કુંભક અને રેચકથી પ્રાણના માર્ગને શુદ્ધ કરવાની પ્રક્રિયા સમજાવવામાં આવી, જેનાથી ચિત્ત સ્થિર અને ચંચલપણા રહિત થાય.
શ્લોક ૧૦-૧૨ : દોષ નિવારણ અને ભગવાનના પ્રદેશનું ધ્યાન
શ્લોક ૧૦, ૧૧ અને ૧૨ નું પારાયણ કરવામાં આવ્યું. પ્રાણાયામ દ્વારા મન કેવી રીતે શુદ્ધ થાય છે તે સમજાવવા માટે વાયુ અને અગ્નિથી તપાવેલી ધાતુ મેલ તજે છે તેવું દ્રષ્ટાંત આપવામાં આવ્યું. પ્રાણાયામથી દોષોને બાળવા, ધારણાઓથી પાપોને, પ્રત્યાહારથી સંસર્ગથી ઉત્પન્ન થયેલા દોષોને અને ધ્યાનથી સંસારીપણું કરાવનાર ગુણોને બાળવાનું વિવરણ કરવામાં આવ્યું. અહીંયા સારા કે ખરાબ, બંને પ્રકારના ગુણો મુક્તિના માર્ગમાં પ્રતિબંધક છે અને ભગવત્ ધ્યાનથી તેનું દહન થાય છે. જ્યારે મન શુદ્ધ અને સ્થિર થાય ત્યારે નાકના ટેરવા ઉપર દ્રષ્ટિ રાખી ભગવાનના પ્રદેશ વૈકુંઠનું અથવા હૃદયનું ધ્યાન કરવાનું મહત્ત્વ સમજાવવામાં આવ્યું, જેથી ચંચલ દ્રષ્ટિ વિક્ષેપ ન કરે અને નિદ્રા ઉત્પન્ન ન થાય.
પ્રશ્નોત્તર : દોષોનું નિવારણ અને ચિત્ત સ્થિરતા
પ્રશ્નોત્તર સત્રમાં શ્લોક ૧૧ માં વર્ણવેલા 'દોષો'નો અર્થ પૂછવામાં આવ્યો. વક્તાશ્રીએ સમજાવ્યું કે દોષો એટલે પાપો અથવા વાયુજન્ય વિકાર જેવા શારીરિક દોષો. 'ચિત્ત' શબ્દના સંદર્ભમાં ચર્ચા થઈ કે તેનું સ્વભાવિક લક્ષણ સ્વચ્છતા અને શાંતિ છે, પરંતુ વૃત્તિઓના કારણે તે મલિન થઈ શકે છે. પ્રાણાયામ દ્વારા ચિત્તને સ્થિર કરવાની પ્રક્રિયા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો. ઉલટા પ્રકારે પ્રાણાયામ એટલે રેચક, પૂરક અને કુંભક ક્રમમાં પ્રાણાયામનો અભ્યાસ કરવો તે સમજાવ્યું. ધ્યાન અને ધારણા દ્વારા વાસના સાથેના મોટા પાપો અને સંસારીપણું પ્રાપ્ત કરાવનારા અજ્ઞાન વગેરે દોષોનું નિવારણ કેવી રીતે થાય છે તેના પર પણ ચર્ચા થઈ, જેનો વિસ્તૃત વિષય આગળના શ્લોકોમાં આવશે તેમ વક્તાશ્રીએ જણાવ્યું.