ખ્યાતિવાદ: ભ્રમજ્ઞાનના વિવિધ પ્રકારો
સત્રની શરૂઆત ખ્યાતિના વિષયના પુનરાવલોકનથી થાય છે. ખ્યાતિ એટલે ભ્રમજ્ઞાન. આચાર્ય ચરણના મત અનુસાર અન્ય ખ્યાતિવાદનો અભિમાત થયો છે, જ્યારે ન્યાય-વૈશેષિકોનો અન્યથા ખ્યાતિનો મત છે. પ્રસિદ્ધ છ પ્રકારની ખ્યાતિઓ સમજાવવામાં આવે છે: આત્મખ્યાતિ (વિજ્ઞાનવાદી બૌદ્ધ મત), અસતખ્યાતિ (શૂન્યવાદી બૌદ્ધ મત), અખ્યાતિ (પ્રભાકર મીમામસકનો મત), અન્યથા ખ્યાતિ (ન્યાય-વૈશેષિકોનો મત), અનિર્વચનીય ખ્યાતિ (માયાવાદીઓનો મત) અને મહાપ્રભુજીનો અન્ય ખ્યાતિનો મત.
શ્લોક ૩૦: નિશ્ચય, અનુમાન અને ઉપમાનનું પ્રમાણત્વ
શ્રીમદ ભાગવતજીના તૃતીય સ્કંધના શ્લોક ૩૦ માં બુદ્ધિની વૃત્તિઓનું નિરૂપણ શરૂ થાય છે. અહીં આધિભૌતિકના લક્ષણનું વર્ણન ચાલી રહ્યું છે અને નિશ્ચયના ટોપિક પર વિચાર કરવામાં આવે છે. નિશ્ચય એટલે જેવો પદાર્થ હોય તેવો અનુભવ થવો. સ્મૃતિને નિશ્ચયરૂપ ગણવામાં આવતી નથી કારણ કે તેમાં પદાર્થરૂપ અંગનો અભાવ હોય છે. અનુમાનને નિશ્ચયરૂપ જ્ઞાન તરીકે સ્વીકારવામાં આવે છે, જેમ કે ધુમાડા પરથી અગ્નિનું જ્ઞાન. ઉપમાન પણ સમાન ગુણ અથવા આકૃતિ દ્વારા થતા જ્ઞાનને કારણે નિશ્ચયરૂપ છે, ગવાય અને ગાયના દ્રષ્ટાંતથી તેને સમજાવવામાં આવે છે.
શબ્દ પ્રમાણ અને પ્રમાણોની વિવિધતા
શબ્દને પણ નિશ્ચયરૂપ જ્ઞાન તરીકે સ્વીકારવામાં આવે છે, કારણ કે તે ધર્મ અને સમાન ગુણથી જુદા પ્રકારનો સંસ્કાર ઉત્પન્ન કરે છે. શબ્દ અને અર્થનો સંબંધ નિત્ય હોય છે, અને યોગ્ય સંસ્કાર, શ્રવણ, અર્થબોધ દ્વારા શબ્દજ્ઞાન થાય છે. સુબોધિનીજીમાં જણાવ્યા મુજબ, શબ્દથી દ્રવ્યનું ભાન થવા છતાં ચક્ષુની જરૂર ન હોવાથી તે જુદું પ્રમાણ છે. પાતાંજલિ યોગસૂત્રના 'પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમઃ પ્રમાણાની' સૂત્રનો સંદર્ભ આપીને શબ્દને પ્રમાણ તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. ઇન્દ્રિયો, શબ્દ અને મનને મુખ્ય પ્રમાણો તરીકે ગણવામાં આવે છે.
મન, સ્મૃતિ અને સ્વાપ વૃત્તિઓનું સ્વરૂપ
મનને યોગથી ઉત્પન્ન થયેલ ગુણવાળું જ પ્રમાણ માનવામાં આવે છે. શાસ્ત્રમાં મનને સંકલ્પ-વિકલ્પરૂપ કહેલું છે અને યોગીઓએ તેને વશ કરવા યોગ્ય ગણેલું છે (શ્લોક ૨૭-૨૮). તેથી, અશુદ્ધ મનથી ઉત્પન્ન થયેલી સ્મૃતિ પ્રમાણ નથી. ગીતાજીના શ્લોકોનો સંદર્ભ આપી મનની મહત્તા અને શુદ્ધિ સમજાવવામાં આવે છે. સ્મૃતિને સંસ્કારમાંથી ઉત્પન્ન થનારી સ્વતંત્ર બુદ્ધિ ગણવામાં આવે છે, જે વિપર્યાસ, અનુમાન અને શબ્દથી જુદી છે. સ્વાપ (સ્વપ્નરૂપ) જુદા પ્રકારની સૃષ્ટિના સંબંધવાળું હોવાથી બુદ્ધિના પ્રકારોમાં તેનો સમાવેશ થતો નથી. સુષુપ્તિ (ગાઢ નિદ્રા)ને બુદ્ધિની વૃત્તિ ગણવામાં આવતી નથી કારણ કે તેમાં કોઈ જ્ઞાન થતું નથી.
પ્રમા, ભ્રમ અને સંશયનું વિશ્લેષણ
'આ રૂપું છે' એવું જ્ઞાન અંશમાં ખોટું છે, કારણ કે જ્ઞાનમાં અંશ હોતો નથી. જ્ઞાન કાં તો સંપૂર્ણ સત્ય હોય છે કાં તો અસત્ય. 'આ તે દેવદત્ત છે' એવો અનુભવ પ્રત્યભિજ્ઞા છે, જે સ્મૃતિ અને ઇન્દ્રિયના સંયોગથી થાય છે. પ્રમા અને ભ્રમના સમૂહના આધાર પર જ્ઞાનનું વર્ગીકરણ કરવામાં આવે છે: ભ્રમ અધિક હોય ત્યારે વિપર્યાસ, પ્રમાણ અધિક હોય ત્યારે નિશ્ચય, અને બંને સમાન હોય ત્યારે સંભાવનાવાળો સંશય થાય છે. દસ કલાઈ અને એક રૂપાના કટકાના દ્રષ્ટાંતથી ભ્રમ અને પ્રમાણનો ભેદ સમજાવવામાં આવે છે. નટ અને રામના દ્રષ્ટાંત દ્વારા લોકમાં રસ જાગૃત કરનારું જ્ઞાન પ્રમાપ ગણાય છે.
લૌકિક અને વૈદિક વાક્યના પ્રમાણ્યની ચર્ચા
સંભાવના અને તર્કથી થતું જ્ઞાન પ્રમાણ નથી. 'ઘડો લાવ' જેવા લૌકિક વાક્યના અર્થમાં, પદાર્થ બુદ્ધિથી કલ્પેલો હોવાથી શરૂઆતમાં તે અપ્રમાણ લાગે છે. પરંતુ, પ્રમેયના બળને લીધે (ઘડો લાવવાની ક્રિયા થવાથી) તે જ્ઞાન પ્રમાણરૂપ થાય છે. આવા સ્થળે પ્રમાણપણું બીજાથી એટલે કે ક્રિયાના ઇમ્પ્લીમેન્ટેશનથી થાય છે. લોકમાં વાક્યનો અર્થ અપૂર્વ હોતો નથી, કારણ કે બોલનારને તેનું જ્ઞાન હોય છે. વૈદિક વાક્યનો અર્થ અપૂર્વ હોય છે, જે બ્રહ્મસૂત્ર 1.3.28 માં જણાવેલ છે. શબ્દ અને શબ્દોના સમૂહ (વાક્ય) વચ્ચે ભેદ છે, કારણ કે શબ્દનો અર્થ અને વાક્યનો અર્થ જુદા હોય છે. સંભાવનાવાળું બધું જ અપ્રમાણ છે, જેમ કે 'કાશીમાં ગાય છે' એવા વાક્યથી પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન થતું નથી, તે સંભાવનાના પ્રકારનું જ્ઞાન છે અને તેથી અપ્રમાણ છે.