શ્રી શ્યામ દાદાના જન્મદિવસના ઉપલક્ષ્યમાં પારાયણ પ્રારંભ
આ સત્ર શ્રી શ્યામ દાદાના જન્મદિવસના ઉપલક્ષ્યમાં યોજાયું છે, જ્યાં તેમના દ્વારા તૈયાર કરાયેલા આધારપત્રનું પારાયણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. વક્તાએ શ્રી શ્યામ મનોહર બાબાને પ્રભુના ચરણોમાં સદાય અનુરક્ત, શ્રીમહાપ્રભુજીના વચનનો હાર્દ સમજનારા, અપસિદ્ધાંત રૂપી અંધકારને નશાવનારા અને શ્રીવલ્લભને જીવન સમર્પિત કરનારા પ્રખર વિદ્વાન તરીકે વર્ણવ્યા. આપશ્રીની કૃપાથી ભગવત્સેવા ગુણગાનથી અમારા જીવનનો નિર્વાહ થઈ રહ્યો છે. શ્રી હરિરાયચરણના શ્રીવલ્લભ પ્રતિના રદોદગાર ટાંકીને તેમની કરુણા અને દૈવી જીવોના ઉદ્ધાર માટેની તત્પરતા વર્ણવવામાં આવી.
શ્રીભાગવત શ્રવણ-પઠન અને ભક્તિનું સ્વરૂપ
આધારપત્રનું પારાયણ 'ભગવત્પ્રેમથી ભિન્ન કાઈ સાધન ઉત્તમ નથી' એ વાતથી પ્રારંભ થાય છે. શ્રીભાગવત શ્રવણ-પઠન સર્વોત્તમ સાધન છે, પરંતુ તે દ્રવ્ય લાભના અર્થે ન હોવું જોઈએ, કેમ કે તે અધમાઅધમ કૃતિ છે. દંભ પ્રયોજન રહિત હોય તો જ તેને સતત જાણો. પુષ્ટિમાર્ગ અનુગામી થવામાં વલ્લભનો ઉપદેશ ભૂલવો તેજમતિ ભ્રમ છે. ભક્તિ કામના રહિત, અહેતુકી અને અપ્રતિહતા હોવી જોઈએ જેથી જીવાત્માનું અંતઃકરણ સુપ્રસન્ન બની શકે. ભગવાન વાસુદેવની સાથે ભક્તિયોગ વડે જોડાઈ જતાં જાગતિક વિષયોમાં વૈરાગ્ય અને જગદીશના ગુણધર્મ લીલામાં અનુરાગ પ્રગટ થાય છે. યથાવત્ ધર્માનુષ્ઠાન છતાં ભગવત્કથામાં રતિ ન થતી હોય તો એવા ધર્માનુષ્ઠાનને નિરર્થક શ્રમ જ સમજવું જોઈએ. મોક્ષપ્રદાયક ધર્મ પુરુષાર્થનું પ્રયોજન ક્યારેય આર્થિક લાભ ન હોઈ શકે, કેમ કે પરમ તત્વ અદ્વય જ્ઞાનરૂપ બ્રહ્મ, પરમાત્મા અને ભગવાન છે. મુનિગણ આવા તત્વમાં શ્રદ્ધા રાખી ભક્તિ દ્વારા આત્મા રૂપે નિરખે છે. વર્ણાશ્રમ મુજબ દ્વિજો શ્રેષ્ઠ મનાય છે, તેમ ધર્માનુષ્ઠાન પણ આત્મા અને પરમાત્મા બંનેને સંતુષ્ટ કરનારું હોય ત્યારે જ શ્રેષ્ઠ ગણાય.
શ્રવણ, કીર્તન, ધ્યાન અને પૂજનનું મહત્વ અને સ્કંધ વિભાજન
સાત્વત્ ભક્તોમાં ભગવાનની બાબતમાં શ્રવણ (ભગવાનનું કેવું સ્વરૂપ નિર્ધારિત થાય તે સાંભળવું), કીર્તન (તેવા સ્વરૂપના નિર્ધારક વચનોનું પુનઃ પુનઃ આવર્તન), ધ્યાન (ચિત્તને સુસ્થિર બનાવવું કે ભગવત્મૂર્તિનું સતત અનુસંધાન) અને પૂજન (બાહ્યાભ્યંતર બધે જ ભગવાનનું પૂજન) એ પ્રમુખ ધર્મ છે. ભગવાન અને તેમની લીલા વચ્ચેનો સંબંધ સૂર્ય અને તેની રશ્મિના પ્રકાશ સમાન અન્યોન નયાત્મક જ હોય છે, તેથી શબ્દોનું શ્રવણ પણ ભગવાનનું જ શ્રવણ સિદ્ધ થાય છે. ભગવાનની લીલાઓ સર્ગ, વિસર્ગ, સ્થાન, પોષણ, ઊતિ, મન્વંતર, ઈશાનુકથા, નિરોધ, મુક્તિ અને આશ્રય એમ ૧૦ રીતે વર્ણિત થયેલી છે. આ લીલાઓના શ્રવણ આદિમાં અધિકાર પણ અપેક્ષિત હોય છે, તેથી પહેલા અધિકાર અને સાધનના નિરૂપણ પછી તૃતીય સ્કંધથી માંડીને ૧૨મા સ્કંધ સુધી દસવિધ લીલાઓનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. પ્રથમ સ્કંધમાં શ્રીભાગવતના શ્રવણનો અધિકાર હીન, મધ્યમ અને ઉત્તમ એમ ત્રણ પ્રકારે સંભવે છે, તેથી ત્રણ પ્રકરણો (૧૯ અધ્યાય) ગોઠવવામાં આવ્યા છે. દ્વિતીય સ્કંધમાં સાધનના નિરૂપણ માટે ત્રણ પ્રકરણો છે, જ્યારે તૃતીય સ્કંધથી ૧૨મા સ્કંધ સુધી પ્રભુની દસવિધ લીલાઓનું નિરૂપણ છે.
પ્રથમ સ્કંધના અધિકાર પ્રકરણોનું વિવરણ
પ્રથમ સ્કંધમાં ૧૯ અધ્યાયોને ત્રણ પ્રકરણોમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યા છે. પ્રાથમિક કે હીન અધિકારના રૂપે (અધ્યાય ૧-૩) ન્યૂનતમ યોગ્યતા તરીકે શ્રોતાની જિજ્ઞાસુતા, અમાત્સર્ય અને શ્રવણ આદર માનવામાં આવ્યા છે. પ્રથમ અધ્યાયમાં પ્રશ્નકર્તા શ્રોતાના જિજ્ઞાસુ હોવાનો ગુણ તેમજ વક્તાના યોગ્ય અધિકારી હોવાનું સૂચવવામાં આવ્યું છે. બીજા અધ્યાયમાં કર્મ અને જ્ઞાનની બાબતમાં તેમજ ભગવદ્અવતારના પ્રયોજન અને લીલાની બાબતમાં પ્રશ્ન કરવામાં આવ્યા હોવાથી શ્રોતાની ભીતર અમાત્સર્ય અને વક્તાનું ચાતુર્ય નિરૂપિત થયું છે. ત્રીજા અધ્યાયમાં રૂપાત્મક ભગવાનના અવતારોના નિરૂપણ દ્વારા શ્રોતાનો શ્રવણરૂપ સાધનમાં આદરભાવ તેમજ વક્તામાં ગુણ રહસ્યો જાણવાની યોગ્યતા દેખાડવામાં આવી છે. ચારથી છ અધ્યાયોવાળા મધ્યમ અધિકાર પ્રકરણમાં ભગવત્કૃપા, ભગવતીયતા અને ભગવદ્એકાગ્રતા રૂપી ત્રણ ગુણ શ્રોતા અને વક્તાની ભીતર અપેક્ષિત છે. સાતથી ૧૯ અધ્યાયોવાળા ત્રીજા ઉત્તમ અધિકાર પ્રકરણમાં ચિત્તની ભગવદ્એકતાનતા એટલે કે ભગવાન સિવાય અન્ય કોઈ વિષયમાં દ્રઢ વૈરાગ્યની અપેક્ષા રહે છે. આ ૧૩ અધ્યાયોમાં પુરુષોત્તમ ભગવાન જ ભાગવતના પ્રમુખ પ્રતિપાદ્ય વિષય છે. ઉત્તમ અધિકારી મહારાજા પરીક્ષિત, કુંતીજીની સ્તુતિ અને ભીષ્મ દ્વારા યુધિષ્ઠિરને અપાયેલા ઉપદેશ જેવા દ્રષ્ટાંતો દ્વારા ઉત્તમ અધિકારીના ગુણો દર્શાવવામાં આવ્યા છે.
દ્વિતીય સ્કંધના સાધન પ્રકરણોનું નિરૂપણ
દ્વિતીય સ્કંધમાં સાધનના નિરૂપણ માટે ત્રણ પ્રકરણો છે. એક અને બે અધ્યાયોવાળું પ્રથમ તત્વધ્યાનનું નિરૂપક પ્રકરણ છે, જેમાં તત્વ પોતે સ્થૂલ અને સૂક્ષ્મના પ્રભેદે બે રીતે પ્રતિપાદિત થયેલ છે. પ્રથમ અધ્યાયમાં સ્થૂળ સ્વરૂપનું ધ્યાન અને બીજા અધ્યાયમાં સૂક્ષ્મ સ્વરૂપનું ધ્યાન વર્ણિત થયેલું છે. ત્રણ અને ચાર અધ્યાયોવાળું દ્વિતીય પ્રકરણ હૃદયની ભીતર સહજ પ્રસન્નતાના મનોભાવનું નિરૂપક છે. જો સાધકની ભીતર શ્રદ્ધા હોય તો તેને સાધન અનુષ્ઠાનમાં હૃદયની ભીતર સહજ પ્રસન્નતાના મનોભાવ પ્રગટ થાય છે. ત્રીજા અધ્યાયમાં શ્રોતાની શ્રદ્ધાનું અને ચોથા અધ્યાયમાં વક્તાની શ્રદ્ધાનું નિરૂપણ અભિલક્ષિત છે. પાંચથી ૧૦ અધ્યાયોવાળું તૃતીય મનનરૂપ સાધનની બાબતનું પ્રકરણ છે. મનન બે પ્રકારે સંભવે છે: જગતની ઉત્પત્તિની બાબતમાં અથવા જગતના આધિભૌતિક, આધ્યાત્મિક કે આધિદૈવિક રૂપો કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયા તે બાબતમાં વિચાર કરવાના રૂપે. ઉત્પત્તિનો વિમર્શ કરનાર પ્રકરણમાં અનિત્ય મહત, અહંકાર, મન, પાંચ તન્માત્ર, પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો, પાંચ કર્મેન્દ્રિયો, પૃથ્વી, જળ, તેજ, વાયુ અને આકાશ રૂપી પાંચ મહાભૂતો બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિમાં કારણભૂત તત્વ માનવામાં આવ્યા છે. સનાતન જીવાત્માનું બ્રહ્માંડમાં આવાગમનરૂપ જનન અને ભગવાનનું પ્રાકટ્યરૂપ જનન પણ વર્ણવાયું છે. ઉપપત્તિના મનનમાં આશંકા, ઉત્તર અને ફલ એમ ત્રણ અંગો છે. દ્વિતીય સ્કંધમાં કુલ ૧૦ અધ્યાયોમાં સાધનનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે.
તૃતીય સ્કંધની સર્ગરૂપા લીલાના પ્રકરણોનું નિરૂપણ
તૃતીય સ્કંધમાં ભગવાનની દસ લીલાઓમાંથી પહેલી સર્ગરૂપા લીલાનું નિરૂપણ અભિપ્રેત છે. લૌકિક અને અલૌકિક સર્ગ એમ બે પ્રકારના સર્ગોના ૩૩ પ્રકાર દેખાડવામાં આવ્યા છે. બંધ અને મોક્ષના પ્રભેદને કારણે આ સ્કંધ બે પ્રકરણો અને ૩૩ અધ્યાયોવાળો છે. સૃષ્ટિના પ્રકારો ગુણાતીત સૃષ્ટિ, સગુણ સૃષ્ટિ, કાલ સૃષ્ટિ, જીવ સૃષ્ટિ અને મુક્તિ સૃષ્ટિ એમ પાંચ પ્રકારના છે. મોક્ષાર્થ અને બંધાર્થ સૃષ્ટિના મળીને કુલ ૧૦ પ્રકરણો છે.
તૃતીય સ્કંધના બંધ સૃષ્ટિના નિરૂપણમાં પ્રથમ ગુણાતીત સૃષ્ટિનું પ્રકરણ (૧-૬ અધ્યાય) છે. આમાં અધિકારના પ્રસંગવશાત્ પ્રતિબંધની નિવૃત્તિ, તીર્થ સેવન, સત્સંગ, પ્રીતિ અને ભગવાનની બાબતમાં ઉત્કંઠા દ્વારા બાહ્ય શુદ્ધિ નિરૂપિત છે. ભગવત્કથાના શ્રવણને કારણે થતી આભ્યંતર શુદ્ધિ અને ભગવદ્ગુણોનું પ્રાકટ્ય પણ વર્ણવાયું છે. બીજું સગુણ સૃષ્ટિનું પ્રકરણ (૭-૯ અધ્યાય) પ્રકૃતિના સાત્વિક, રાજસ અને તામસ ગુણોને કારણે સગુણ સૃષ્ટિનું નિરૂપણ કરે છે. ચતુર્મુખ બ્રહ્માજીને હૃદયમાં ભગવાનના દર્શન થવાથી તેઓ સૃષ્ટિકર્તા બન્યા તેની કથા છે. ત્રીજું કાલ સૃષ્ટિનું પ્રકરણ (૧૦-૧૧ અધ્યાય) કાલના સ્થૂલ અને સૂક્ષ્મ પ્રભેદોનું વર્ણન કરે છે, જેમાં ૧૦ પ્રકારના સર્ગરૂપ કાર્યના રૂપમાં કાલ જન્મનું નિરૂપણ અને કાલની પરમાણુથી માંડીને પરાધ્ધ સંખ્યા સુધીની ઉપાધિનું વર્ણન છે.
ચોથું મુક્તજીવની સૃષ્ટિનું પ્રકરણ (૧૨મો અધ્યાય) લૌકિક મુક્ત જીવની સૃષ્ટિ અને નામ સૃષ્ટિના પ્રાગટ્યનું નિરૂપણ કરે છે. પાંચમું મુક્તિ પ્રકરણ (૧૩-૧૯ અધ્યાય) બંધથી મુક્તિ હોવાના અર્થમાં અભિપ્રેત છે, જેમાં બધા તત્વોની આધારભૂત ભૂમિના ઉદ્ધારાર્થે વરહ કલ્પના નિરૂપણ દ્વારા મુક્ત જીવોની સૃષ્ટિમાં ઉપપત્તિનું નિરૂપણ છે. આમાં સંધ્યાકાળમાં કામ દ્વારા આસુરી બીજનું જનન, બ્રહ્મશાપને કારણે વૈકુંઠસ્થિત પાર્ષદોનો આસુર બીજમાં સમાગમન અને દૈત્યનો નાશ વર્ણવાયેલ છે. છઠ્ઠું તત્વમુક્તિનું પ્રકરણ (૨૦-૨૪ અધ્યાય) પુરુષની મુક્તિ, ભોગ સહિત મોક્ષ, કન્યાલાભ, અર્થલાભ અને સાંખ્યને કારણે પરરૂપ મોક્ષની પ્રાપ્તિનું નિરૂપણ કરે છે. સાતમું કાલ મુક્તિનું પ્રકરણ (૨૫મો અધ્યાય) ભક્તિરૂપા મુક્તિનું નિરૂપણ કરે છે. આઠમું ગુણાતીત મુક્તિનું પ્રકરણ (૨૬-૨૭ અધ્યાય) અજ્ઞાન નિવૃત્તિરૂપ જ્ઞાનનું નિરૂપણ કરે છે, જેમાં સાંખ્યશાસ્ત્રના આધારે અપ્રાકૃત આત્માની ભિન્નતા દ્વારા ગુણાતીત આત્માની મુક્તિ વર્ણવાઈ છે. નવમું સગુણ મુક્તિનું પ્રકરણ (૨૮મો અધ્યાય) યોગનું નિરૂપણ કરે છે, કારણ કે સગુણ સૃષ્ટિના ભાવોથી મુક્ત થવા ચિત્તવૃત્તિઓનો નિરોધ આવશ્યક છે. દસમું જીવ મુક્તિનું પ્રકરણ (૨૯-૩૩ અધ્યાય) યોગના અંગરૂપે ભક્તિ, વૈરાગ્ય, ભયંકર કાલના મહાત્મ્ય, મૃત્યુરૂપ દોષ, પુનર્જન્મરૂપ દોષ અને દેવહૂતિને મળેલ મોક્ષનું નિરૂપણ કરે છે. આમ, સુખદેવજીના મત મુજબ સ્થૂળ દ્રષ્ટિએ પાંચ પ્રકરણ અને સૂક્ષ્મ દ્રષ્ટિએ ૧૦ પ્રકરણ બને છે, જ્યારે શ્રી મૈત્રેયજી મુજબ સ્થૂળ દ્રષ્ટિએ ચાર પ્રકરણ અને સૂક્ષ્મ દ્રષ્ટિએ ૧૦ પ્રકરણ બને છે.
ચતુર્થ સ્કંધની વિસર્ગ લીલાના પ્રકરણોનું વર્ણન
ચતુર્થ સ્કંધમાં સર્ગલીલા બાદ વિસર્ગ લીલાનું વર્ણન અભિપ્રેત છે, જે ૩૧ અધ્યાયોમાં નિરૂપિત છે. તેમાં ૧૨ આદિત્ય, ૧૧ રુદ્ર અને ૮ વસુ મળીને ૩૧ દેવતાઓનો સમાવેશ છે. વિસર્ગ લીલા ભગવાનનું એવું મહાત્મ્ય દેખાડે છે કે વિશુસ્થ જીવાત્માઓને ચારેય પ્રકારના પુરુષાર્થ (ધર્મ, અર્થ, કામ, મોક્ષ) પ્રદાન કરવાનો પ્રકાર પણ તેમાં સમાયોજિત છે. તેથી ચતુર્થ સ્કંધ ચાર પ્રકરણો દ્વારા વિસર્ગ લીલાના વર્ણનાર્થ છે.
પ્રથમ પ્રકરણ ધર્મરૂપ પુરુષાર્થનું છે (૭ અધ્યાય). આમાં દક્ષ સોમ યજ્ઞાત્મિકા ધર્મ સાધના વર્ણવાયેલી છે. સ્વયંભુ મનુ અને શત્રુપાને ત્યાં ત્રણ કન્યાઓ (આકૃતિ, દેવહૂતિ, પ્રસુતિ) નો જન્મ, તેમના વિવાહ અને દક્ષયજ્ઞમાં સતીના અપમાનને કારણે અનર્થ થયો અને રુદ્રગણો દ્વારા દક્ષ યજ્ઞનો ધ્વંસ થયો તેની કથા વર્ણિત છે. દેવગણોની દુર્દશા, બ્રહ્માજી દ્વારા રુદ્રના અનુકૂલ કરવાની પ્રેરણા અને યજ્ઞમાં શ્રી હરિના પ્રગટ થવાની કથા પણ આમાં આવેલી છે.
બીજું અર્થ પુરુષાર્થનું પ્રકરણ (૫ અધ્યાય) વિસર્ગ લીલાના વર્ણનમાં છે. આમાં ભક્ત બાળક ધ્રુવની અતિ ઉગ્ર તપસ્યા અને ભગવત્પરિચર્યા જેવા સાધનોનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. ભગવાનનું પ્રાદુર્ભૂત થઈને વર પ્રદાન કરવું, રાજ્યના પ્રશાસનમાં આવશ્યક યક્ષ વિગેરેના વધરૂપ દોષને કારણે ધ્રુવના ક્રોધવેશ યુદ્ધ અને રાજદોષનું નિરૂપણ, મનુના ઉપદેશને કારણે તે દોષોની નિવૃત્તિ તેમજ ફળ પ્રાપ્તિ દ્વારા અર્થરૂપ પુરુષાર્થ સાધનાની કથા છે. ભક્ત ધ્રુવને ભગવત્પદની પ્રાપ્તિરૂપ ફલનું નિરૂપણ પણ આમાં છે.
ત્રીજું કામરૂપ પુરુષાર્થનું પ્રકરણ (૧૧ અધ્યાય) પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિય, પાંચ કર્મેન્દ્રિય અને મન એમ ૧૧ પ્રકારે પ્રગટ થતા કામનાનું નિરૂપણ કરે છે. આમાં ધ્રુવના વંશમાં જન્મેલ સાધુ પ્રકૃતિના રાજા અંગ અને તેના અસાધુ પુત્ર વેનના અત્યાચાર, ઋષિઓ દ્વારા વેનનો વિનાશ, અને ભગવદ્અંશરૂપ મહારાજા પૃથુના પ્રાદુર્ભાવન અને તેમના સુપ્રશાસનના ગુણોનું નિરૂપણ છે. મહારાજા પૃથુએ ભૂમિનું દોહન કરી બધાની કામનાઓ પૂર્ણ કરી તેની કથા, સ્વ અશ્વમેધ યજ્ઞોનું અનુષ્ઠાન, ભગવદ્પ્રસાદની કથા, યજ્ઞની રક્ષા રૂપી સ્વધર્મના ઉપદેશની કથા, પૃથુ અને સનત્કુમારના સંવાદ, તથા વાનપ્રસ્થાશ્રમમાં પ્રવેશ કરી બ્રહ્મભાવની પ્રાપ્તિનું વર્ણન છે.
ચોથું મોક્ષરૂપ પુરુષાર્થનું પ્રકરણ (૮ અધ્યાય) મોક્ષના પ્રમુખ સ્વરૂપ – બ્રહ્મભાવ અને સાયુજ્ય ભાવ – નું નિરૂપણ કરે છે. બ્રહ્મભાવ વૈરાગ્ય, સાંખ્યયોગ, તપ અને ભક્તિરૂપ પાંચ પરવા વિદ્યાને કારણે સિદ્ધ થાય છે. રુદ્રગી સ્તોત્રના રૂપે સાયુજ્ય મુક્તિનું સાધન નિરૂપિત છે. જાગૃત અને સ્વપ્ન અવસ્થા દ્વારા સર્વ વસ્તુઓના વિવેકનું નિરૂપણ, સંસાર માર્ગમાં ગતિની સામગ્રીઓનું વર્ણન અને બધી નશ્વર વસ્તુઓના વિવેકના પ્રતિપાદન દ્વારા મુક્તિ માર્ગમાં ગમનની સામગ્રીઓનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. અંતે, પ્રચેતસોને પ્રાપ્ત થયેલ ભગવદ્પ્રસાદ અને પરમફળનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. આમ, વિસર્ગ લીલાનું નિરૂપણ ૩૧ અધ્યાયો દ્વારા પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું છે.
પારાયણનું સમાપન અને સત્રનો વિરામ
આધારપત્રમાં વર્ણવેલું શ્રીભાગવતજીના સ્કંધ-પ્રકરણ-અધ્યાય વિભાગનું પારાયણ અહીં સંપન્ન થયું. ચતુર્થ સ્કંધની વિસર્ગ લીલાનું નિરૂપણ ૩૧ અધ્યાયો દ્વારા પૂર્ણ થયું હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું. વક્તા દ્વારા પારાયણ પૂર્ણ થયાની ઘોષણા કરવામાં આવી. શ્રી શ્યામ બાબાના જન્મદિવસની વધાઈ સાથે સત્રનો વિરામ લેવામાં આવ્યો.