મંગળાચરણ
સત્રનો પ્રારંભ મંગળાચરણ દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે. અહીં વક્તા દ્વારા કોઈ અન્ય વિષયવસ્તુનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો નથી.
શ્લોક ૨૧-૨૨: અષ્ટાંગ યોગ અને ભગવત્ચરણોનું માહાત્મ્ય
અહીં તૃતીય મુક્તિના મોક્ષસૃષ્ટિ પ્રકરણમાં સગુણ મુક્તિ પ્રકરણ ચાલી રહ્યું છે, જેમાં સાધન સહિત અષ્ટાંગ યોગનું નિરૂપણ છે. શ્લોક ૨૧માં ભગવત્ચરણોનું સ્વતઃ માહાત્મ્ય દર્શાવ્યું છે. ત્યારબાદ શ્લોક ૨૨માં ચરણોના કાર્ય દ્વારા ઉત્તમપણાનું વર્ણન કરતા સુબોધિનીજીમાં શ્રીમહાપ્રભુજી આજ્ઞા કરે છે કે ભગવત્ચરણારવિંદમાં ગંગા અને ભક્તિરસ એમ બે મહાત્મ્ય સૂચક પદાર્થો રહેલા છે. તેમાં ગંગાનું માહાત્મ્ય એવું છે કે જેઓને પ્રાયશ્ચિત્તનો પણ અધિકાર નથી, તેઓને પણ સર્વે પૂજવા યોગ્ય બનાવે છે. પુરુષોત્તમજી દ્વિવચનના પ્રયોગને બલિરાજા દ્વારા વામનચરણ પ્રક્ષાલન સાથે જોડીને નર્મદાના જલના પવિત્રપણાની વાત કરે છે, જેનો નાનુભાઈજીએ 'ક્લિષ્ટ' અર્થ ગણાવ્યો છે.
શ્લોક ૨૨: ગંગાજલ અને ચરણરજનો સંબંધ
પુરુષોત્તમજી સ્પષ્ટ કરે છે કે દ્વિવચનનો પ્રયોગ બ્રહ્માજી દ્વારા દેવલોકમાં શ્રીચરણ પ્રક્ષાલન અને બલિરાજા દ્વારા ભૂતલ ઉપર બીજા ચરણના પ્રક્ષાલન, એમ બંને અભિપ્રાયથી થયો છે. વક્તાએ સમજાવ્યું કે ગંગાનો એક ભાગ, એટલે કે આદિભૌતિક જલરૂપ, ભગવાનના ચરણોના સંબંધથી પરમ કલ્યાણરૂપ શિવને પણ અધિકારથી મસ્તક ઉપર ધારણ કરવાથી પરમ શિવ બનાવનારો થયો. શિવનું આદિદૈવિકપણું પ્રાપ્ત થયું તેનો અર્થ છે કે તેમને ધર્માર્થકામમોક્ષ આપવાનો સ્વતંત્ર અધિકાર મળ્યો. અહીં ગંગાના જલનું નહીં, પરંતુ ભગવત્ચરણમાં રહેલ ચરણરજનું માહાત્મ્ય છે.
શ્લોક ૨૨: ચરણરજની સેવક દેહ સંપાદકતા
પૂર્વે કહેલું છે કે તે રજ ભક્તોના દેહના પવિત્ર અને સંસ્કારવાળા મહાભૂતરૂપ થાય છે. જો ચરણરજ ન હોત, તો સેવક પ્રકારના દેહની ઉત્પત્તિ ન થાત. ગંગાજીને 'ઉત્તમ નદી' એટલા માટે કહી છે કે તે ભગવત્ચરણરજ યુક્ત જલના કારણે ભક્તોને સેવકત્વ પ્રાપ્ત કરાવે છે. જો પ્રભુના ચરણરજનું માહાત્મ્ય સીધું પ્રકટ કરી દેવામાં આવે, તો જીવોનો તત્ક્ષણ લીલાપ્રવેશ થઈ જાય. પરંતુ પ્રભુને અહીં ભૂતલ પર ભગવત્સેવા યોગ્ય ભક્ત તૈયાર કરવા છે, તેથી ફક્ત જલનું માહાત્મ્ય પ્રકટ દેખાડ્યું છે, રજનું નહીં. આચાર્યચરણો દ્વારા પ્રાપ્ત અધિકાર પણ જીવોને સેવાયોગ્ય દેહ અને ભક્તિ આપે છે, સીધો લીલાપ્રવેશ કરાવી દેતા નથી.
શ્લોક ૨૨: ભગવત્સેવા યોગ્ય દેહ અને જલનું મહાત્મ્ય
વક્તાએ સ્પષ્ટ કર્યું કે 'સેવક રૂપ દેહોત્પતિ નસ્યાત્'નો અર્થ છે કે જો ભગવત્ચરણરજનું પૂર્ણ સામર્થ્ય પ્રકટ થાય, તો ભક્તોને સેવા કરવા યોગ્ય દેહ પ્રાપ્ત ન થાય, સીધો લીલાપ્રવેશ થઈ જાય. આથી, ફક્ત જલનું માહાત્મ્ય દર્શાવવામાં આવ્યું છે, જે ચરણરજ સહિત નિસૃત થયું છે. મહાદેવજીએ જે જલ ધારણ કર્યું તે રજ સહિત જ હતું, પણ તેનો સંદર્ભ અહીં શ્લોકમાં નથી. જો જલ રજવિશિષ્ટ ન હોત તો ભક્તોના દેહની ઉત્પત્તિ ન થાત. ગંગાજી પ્રભુના ચરણરજથી યુક્ત હોવાથી ભક્ત દેહનો સંસ્કાર અને ઉત્પત્તિ કરાવે છે.
શ્લોક ૨૨: શિવનું આદિદૈવિકપણું અને ભક્તિરસ
ચરણરજનું માહાત્મ્ય છે કે જે ગંગાના સંબંધથી સેવક રૂપ દેહની ઉત્પત્તિ કરાવે છે, જલનું માહાત્મ્ય નહીં. શ્રીમહાપ્રભુજીએ 'મર્યાદાહ્રદસ્થુ ગંગાયાં શ્રીભાગવતત્પર' કહીને ગંગાતટના સેવનનું કારણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ગંગા પ્રભુના ચરણરજયુક્ત હોવાથી ભક્ત દેહને સંસ્કારિત કરે છે. શિવજીએ જલ ધારણ કર્યું તે ચરણનિસૃત હોવાથી તેમને ધર્માર્થકામમોક્ષ આપવાનું સામર્થ્ય મળ્યું. આ માહાત્મ્ય જલમાં નહીં, પણ તેમાં ભળેલી ચરણરજનું છે. ગંગા ભગવાનના ચરણના માહાત્મ્યનો એક ભાગ છે, જ્યારે ભક્તિરસ બીજો ભાગ છે. જલથી પોષક તત્ત્વો અને રજથી ભક્ત દેહની સંપાદકતા એમ બે ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
શ્લોક ૨૨: મનના મેલરૂપ પર્વતોનો નાશ અને તીર્થત્વ
'યાવદસ્થિ મનુષ્યાણાં ગંગાતોયેષુ તિષ્ઠતિ। તાવદ્ વર્ષસહસ્રાણિ સ્વર્ગં પ્રાપ્નોતિ મહિયતે।' (સ્કંદપુરાણ, કાશીખંડ ૨૮.૩૫) શ્લોક દ્વારા ગંગાજલના માહાત્મ્યનું વર્ણન કરાયું છે કે અસ્થિઓ ગંગામાં રહે ત્યાં સુધી જીવ સ્વર્ગલોકમાં સુખ ભોગવે છે. શિવજીએ મસ્તક પર જલ ધારણ કર્યું કારણ કે તે દેહનું ઉત્તમ અંગ છે, અને તેમણે સર્વસ્વ નિવેદન પૂર્વક તેને ધારણ કર્યું. શિવજી પાપરહિત હોવાથી, તેમનું અમંગલ રૂપ (સર્પ, ભસ્મ વગેરે) ભજન કરવા યોગ્ય હોવાથી તે રૂપ દૂર કરવાનો આશય ગંગાજલનો નથી, પરંતુ તેમને આધિદૈવિક સ્વરૂપ પ્રાપ્ત કરાવવાનો છે. આ ચરણને ભક્તિના અધિષ્ઠાતા દેવ કહ્યા છે, જે ધ્યાન કરનારના મનના મેલરૂપ પાપ પર્વતોનો નાશ કરે છે.
શ્લોક ૨૨: વાણીનું દેવત્વ અને શિવનું આધિદૈવિક સ્વરૂપ
ધ્યાનનો મન સાથે સંબંધ હોવાથી, ચરણ મનના પાપોનો નાશ કરે છે, દેહના પાપોનો નહીં. ધ્યાનને દેહ સાથે સંબંધ નથી અને ભક્તિ પ્રાપ્ત થતાં દેહની આવશ્યકતા રહેતી નથી. પાપોના દૃઢ સમૂહને પર્વત કહ્યા છે. લાંબા સમય સુધી ચરણનું ધ્યાન કરવાથી મન પણ આધિદૈવિક થાય છે. શ્લોકના અંતે પણ ભગવત્ચરણારવિંદ કહેલું છે, જેથી કોઈ અન્ય પદાર્થનું ધ્યાન ન થાય. પ્રધાન ઉપનિષદના વાક્ય 'સ વાગ્ અગ્નિરભવત્' પ્રમાણે, જેમ વાણી અગ્નિરૂપ થઈને દેવત્વ પ્રાપ્ત કરે છે, તેમ મહાદેવે પણ ભગવત્ચરણોદકના સંબંધથી આધિદૈવિક સ્વરૂપ અને દેવત્વ પ્રાપ્ત કર્યું છે.