મંગળાચરણ
સત્રનો પ્રારંભ પૂજ્ય શ્રીવલ્લભનંદન શ્રીમહાપ્રભુજીના મંગળાચરણથી થાય છે. ગુરુદેવને નમન કરીને, અજ્ઞાનતિમિરનો નાશ કરનાર શ્રીગુરુને સ્મરીને અને શ્રીમહાપ્રભુજીની કૃપાથી સર્વ દુઃખોનો નાશ થાય છે તે ભાવના સાથે સત્રનો શુભારંભ થાય છે.
ખ્યાતિવાદ: ભ્રમજ્ઞાનના પ્રકારો
સત્રમાં ખ્યાતિવાદનું પુનરાવર્તન કરવામાં આવ્યું. ખ્યાતિનો મૂળ અર્થ 'ભ્રમજ્ઞાન' છે. આત્મખ્યાતિ (વિજ્ઞાનવાદી બૌદ્ધ મત), અસતખ્યાતિ (શૂન્યવાદી બૌદ્ધ મત), અખ્યાતિ (પ્રભાકર મીમામસકનો મત), અન્યથા ખ્યાતિ (ન્યાય વૈશેષિક મત) અને અનિર્વચનીય ખ્યાતિ (માયાવાદી મત) — આ પાંચ મુખ્ય ખ્યાતિવાદોની સમજૂતી અપાઈ. શ્રીમહાપ્રભુજીનો અન્ય ખ્યાતિનો મત પણ પ્રસ્તુત થયો હતો, જેમાં એક વસ્તુનું જ્ઞાન અન્ય રૂપે થાય છે તે દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
શ્લોક ૩૦: નિશ્ચયનું સ્વરૂપ
શ્રીમદ્ભાગવતજીના તૃતીય સ્કંધ, સત્તાવીસમા અધ્યાયના ત્રીસમા શ્લોકની ચર્ચા આગળ વધે છે. અહીં બુદ્ધિના લક્ષણો અને ખાસ કરીને 'નિશ્ચય'ના સ્વરૂપનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. નિશ્ચય એટલે જેવો પદાર્થ હોય તેવો જ તેનો અનુભવ થાય. સંશય, વિપર્યાસ, સ્મૃતિ અને સ્વાપને નિશ્ચય માનવામાં આવતા નથી. જ્ઞાન પદાર્થના આધીન હોય છે, તેથી પદાર્થનું જ્ઞાન અડધા અંગ સમાન ગણાય છે.
અનુમાન અને ઉપમાન પ્રમાણ
અનુમાન પણ નિશ્ચયરૂપ જ્ઞાન છે કારણ કે તે સંબંધવાળા પદાર્થથી ઉત્પન્ન થાય છે, જેમ કે ધુમાડાથી અગ્નિનું જ્ઞાન. ઉપમાન પણ નિશ્ચયરૂપ જ્ઞાન છે. ઉપમાનમાં સમાન ગુણ અથવા સમાન આકૃતિના આધારે પદાર્થનો નિશ્ચય થાય છે, જેમ કે 'ગવાય ગાય જેવો હોય છે' તે વાક્ય દ્વારા ગવાયને ઓળખવામાં આવે છે. આ જ્ઞાનમાં ચક્ષુ મુખ્ય પ્રમાણ છે અને વાક્ય સહાય કરનારું છે.
શબ્દ પ્રમાણનું સ્વરૂપ
શબ્દ પણ નિશ્ચયરૂપ છે, કારણ કે તે ધર્મ અને સમાન ગુણથી જુદા પ્રકારનો સંસ્કાર ઉત્પન્ન કરે છે. શબ્દ અને અર્થનો સંબંધ નિત્ય હોય છે. શબ્દથી દ્રવ્યનું ભાન થાય છે અને તેમાં ચક્ષુની જરૂર રહેતી નથી, તેથી તેને જુદું પ્રમાણ માનવામાં આવે છે. પાતંજલ યોગસૂત્રમાં પ્રત્યક્ષ, અનુમાન અને આગમ (શબ્દ) — આ ત્રણ પ્રમાણોનો ઉલ્લેખ છે, જે શબ્દના પ્રામાણ્યને સમર્થન આપે છે.
પ્રમાણોની સંખ્યા અને મનનું સ્વરૂપ
કેટલાક મત અનુસાર, ઇન્દ્રિયો, શબ્દ અને મન અથવા ચક્ષુ, શ્રવણ અને મન — આ ત્રણ જ મુખ્ય પ્રમાણો છે. સ્પર્શ, ગંધ અને રસ વગેરેનું જ્ઞાન આપતી ઇન્દ્રિયોનો સમાવેશ આંખ, કાન અને મનમાં થઈ જાય છે કારણ કે તેઓ ઓછા દ્રવ્યનો સંયોગ કરે છે. મનને યોગથી ઉત્પન્ન થયેલા ગુણવાળું જ પ્રમાણ માનવામાં આવે છે, અશુદ્ધ મનથી ઉત્પન્ન થયેલી સ્મૃતિ પ્રમાણ નથી. ગીતાજીના શ્લોકોમાં પણ મનના બલવાન સ્વરૂપનું વર્ણન છે.
સ્મૃતિ અને સ્વાપ: બુદ્ધિની વૃત્તિઓ
સ્મૃતિ સંસ્કારમાંથી ઉત્પન્ન થનારી સ્વતંત્ર બુદ્ધિ છે. તે પ્રબળ ન હોવાથી ભ્રમથી જુદી પડે છે. સ્વાપ એટલે સ્વપ્નરૂપ અવસ્થા, જે જુદા પ્રકારની સૃષ્ટિના સંબંધવાળી હોવાથી બુદ્ધિના પ્રકારોમાં તેનો સમાવેશ થતો નથી. સુષુપ્તિ (ગાઢ નિદ્રા) પણ બુદ્ધિની વૃત્તિ નથી, પરંતુ મૂઢતાથી થયેલી બુદ્ધિની અવસ્થા છે, જેમાં કોઈ જ્ઞાન થતું નથી. આ રીતે બુદ્ધિની પાંચ વૃત્તિઓનો વિસ્તારથી વિચાર કરાયો છે.
પ્રમાણ, ભ્રમ અને સંશયનું વર્ગીકરણ
'આ રૂપું છે' જેવા જ્ઞાનમાં અંશતઃ ખોટાપણાનો વિચાર કરાયો છે, કારણ કે જ્ઞાનમાં અંશ હોતો નથી. પ્રત્યભિજ્ઞા (ઓળખ) એટલે કે 'જેને કાલે જોયેલ છે તે જ આ દેવદત્ત છે' તે જ્ઞાન નિશ્ચયરૂપ છે, જેમાં સંસ્કાર અને ચક્ષુનો સંયોગ સહાયક હોય છે. પ્રમા અને ભ્રમના સમૂહમાં જો ભ્રમ અધિક હોય તો તે વિપર્યાસ છે, પ્રમાણ અધિક હોય તો તે નિશ્ચય છે, અને બંને સમાન હોય ત્યારે સંભાવનાવાળો સંશય થાય છે.
લૌકિક વાક્યનું પ્રામાણ્ય: પ્રમેયના બળથી
લૌકિક વાક્ય, જેમ કે 'ઘડો લાવ', તેના અર્થને બુદ્ધિથી કલ્પેલું હોવાથી શરૂઆતમાં અપ્રમાણ લાગે છે કારણ કે ક્રિયા હજી થઈ નથી. પરંતુ, જ્યારે સાંભળનાર વ્યક્તિ ઘડો લાવવાની ક્રિયા કરે છે અને પ્રમેયના બળથી (ઘડાનું પ્રત્યક્ષ દર્શન અને ક્રિયા) તે જ્ઞાન પ્રમાણરૂપ થાય છે. આવા સ્થળે શબ્દના પ્રામાણ્યને પરતઃ (બીજાથી) સિદ્ધ માનવામાં આવે છે, સ્વતઃ નહીં. વાક્યથી થતું શાબ્દ જ્ઞાન યોગ્ય ક્રિયા ઉત્પન્ન કરનારું થવાથી પ્રમાણરૂપ બને છે.
વૈદિક અને લૌકિક વાક્યના અર્થનો ભેદ
લોકમાં વાક્યનો અર્થ અપૂર્વ (અજાણ્યો) હોતો નથી, કારણ કે બોલનારને તેનું જ્ઞાન હોય છે અને તે પદાર્થના સંબંધવાળો હોય છે. વૈદિક વાક્યનો અર્થ અપૂર્વ હોય છે, જેમ બ્રહ્મસૂત્ર (૧/૩/૨૮)માં દર્શાવેલું છે કે વૈદિક પદાર્થો લૌકિક પદાર્થોથી ભિન્ન છે. શબ્દોનો સમૂહ (વાક્ય) જ વાક્યના અર્થ જાણવાનું સાધન છે. સંભાવનાવાળું જ્ઞાન હંમેશા અપ્રમાણ છે, જેમ કે 'કાશીમાં ગાય છે' એવું વાક્ય સંભાવનાનો પ્રકાર હોવાથી અપ્રમાણ છે, કારણ કે પ્રત્યક્ષ અનુભવ કે અનુમાનનો અભાવ છે.