અધ્યાય ૨૬ — ઇન્દ્રિયોની ઉત્પત્તિ (શ્લોક ૩૧)
ભાગવતજીના ત્રીજા સ્કંધના ૨૬મા અધ્યાયમાં કપિલ મુનિ માતાને સાંખ્ય તત્વનો ઉપદેશ આપી રહ્યા છે. આ સત્રમાં ૩૧મો શ્લોક લેવામાં આવ્યો છે, જે ચાર અંતઃકરણોની ઉત્પત્તિ પછી ઇન્દ્રિયોની ઉત્પત્તિ વિશે જણાવે છે. વક્તા કહે છે કે ક્રિયા અને જ્ઞાનના વિભાગથી બધી ઇન્દ્રિયો રાજસ જ છે, ભલે જ્ઞાન કરાવનારી સાત્વિક ન હોય કે ક્રિયા કરાવનારી તામસ ન હોય. કારણ કે ઇન્દ્રિયો જ્ઞાન અને ક્રિયા બેમાંથી એક કરાવનાર સાધન છે.
શ્લોક ૩૧ — પ્રાણનું સ્વરૂપ અને રાજસતા
આચાર્યચરણ પ્રાણના સ્વરૂપનું વિવેચન કરે છે કે પ્રાણ એ આસન્ય મહત્ તત્વનો પ્રકાર છે અથવા ભગવદરૂપ છે. તેનો અવતાર રાજસ અહંકારમાંથી થયો હોવાથી તે રાજસ ગણાય છે, વાસ્તવિક રીતે તત્વતઃ રાજસ નથી. ક્રિયામાં પ્રાણ આધાર છે અને જ્ઞાનમાં બુદ્ધિ આધાર છે, અને બંને પ્રકારની ઇન્દ્રિયો રાજસ જ છે. સાંખ્ય પ્રક્રિયામાં દસ પ્રાણોનો ઉલ્લેખ તત્વ તરીકે થતો નથી, તેથી પ્રાણને મહત્ તત્વના પ્રકાર તરીકે અથવા ઇન્દ્રિયોના આધ્યાત્મિક સ્વરૂપ તરીકે સમજાવવામાં આવ્યું છે.
શ્લોક ૩૨ — મહાભૂતોની સૃષ્ટિ (શબ્દ અને આકાશ)
વક્તા ૩૨મો શ્લોક લેતા જણાવે છે કે ભગવાનના વીર્યથી પ્રેરાયેલા, કાર્ય કરવા તત્પર થયેલા તામસ અહંકારમાંથી શબ્દ તન્માત્રા ઉત્પન્ન થઈ, તેમાંથી આકાશ ઉત્પન્ન થયું. કર્ણેન્દ્રિય શબ્દને ગ્રહણ કરનારી છે. સુબોધિનીજીમાં સ્પષ્ટતા છે કે અહંકાર તામસ હોવાથી ભગવાનનું વીર્ય તેને પ્રેરણા કરે છે. આરંભમાં શબ્દ તન્માત્રા ઉત્પન્ન થઈ, પછી તેમાંથી આકાશ ઉત્પન્ન થયું. કર્ણેન્દ્રિય શબ્દથી શબ્દનું પ્રમાણ જ્ઞાન કરાવનાર સાધન છે.
શ્લોક ૩૩ — શબ્દના લક્ષણો (અર્થાશ્રયત્વ)
૩૩મા શ્લોકમાં શબ્દના ત્રણ લક્ષણો કવિઓ (ઋષિઓ) દ્વારા જણાવવામાં આવ્યા છે: અર્થાશ્રયત્વમ્, દૃષ્ટલિંગત્વમ્, અને નભસો તન્માત્રત્વમ્. અર્થાશ્રયત્વમ્ એટલે અર્થના આધાર હોવાપણું. અર્થના ત્રણ રૂપો છે: આધિદૈવિક (જે શબ્દમાં રહેલું છે અને માત્ર શબ્દથી જ જણાય છે), આદિભૌતિક (જે પૃથ્વી વગેરેના આધારે રહે છે) અને આધ્યાત્મિક (જે જ્ઞાન, ઈચ્છા અને પ્રયત્નના આધારવાળું છે). આ ત્રણેય રૂપ એકરૂપ હોય તેવી રીતે બધે જણાય છે અને આ શબ્દનું લક્ષણ છે, આકાશનું નહીં.
શ્લોક ૩૩ — શબ્દના લક્ષણો (દૃષ્ટલિંગત્વ અને તન્માત્રત્વ)
શબ્દનું બીજું લક્ષણ દૃષ્ટલિંગત્વમ્ છે, એટલે કે જોનાર છે એમ દર્શાવનાર હોવાપણું. જેમ ભીતથી ઢંકાયેલા હાથીને જોઈને કોઈ કહે કે 'આ હાથી છે', ત્યારે સાંભળનારને જણાય છે કે વાક્ય બોલનારે હાથી જોયો છે. આ રીતે શબ્દ દૃષ્ટલિંગ છે. આ ઉપરાંત, શબ્દનો સામાન્ય અવાજ અથવા સ્વર પણ વક્તાને ઓળખાવે છે. ત્રીજું લક્ષણ આકાશનું સૂક્ષ્મ રૂપ હોવાપણું એટલે કે તન્માત્રત્વમ્. શબ્દ એ આકાશની સૂક્ષ્મ અવસ્થા છે અને આકાશ તેની સ્થૂળ અવસ્થા છે.
શ્લોક ૩૪ — આકાશના લક્ષણો
વક્તા ૩૪મા શ્લોકમાં આકાશના લક્ષણો જણાવે છે: પ્રાણીઓને અવકાશ આપનાર (છિદ્રદાત્રમ્), બહારનું તથા અંદરનું એવું સ્વરૂપ કરાવનાર (બહિરન્તરમેવચ), અને પ્રાણ, ઇન્દ્રિયો તથા અંતઃકરણનો આધાર થનાર (પ્રાણેન્દ્રિયાતમધિષ્ણ્યમ્). આકાશ પોલાણરૂપ હોવાથી અવકાશ પ્રદાન કરે છે અને 'બહાર-અંદર'નો વ્યવહાર પણ આકાશનો જ ગુણ છે. પ્રાણ, ઇન્દ્રિયો અને અંતઃકરણનો આધાર થયેલું સ્થાન આકાશ છે. આકાશ ત્રણ પ્રકારે વર્તે છે: પોતાનું આદિભૌતિક રૂપ પોતે જ અર્પણ કરતું હોવાથી આધિદૈવિક છે, બહાર-અંદરના વ્યવહારનો આધાર હોવાથી આધ્યાત્મિક છે, અને દેહની અંદર રહેલા પદાર્થોનો આધાર હોવાથી આદિભૌતિક છે.
શ્લોક ૩૫ — સ્પર્શ અને વાયુની ઉત્પત્તિ
૩૫મા શ્લોકમાં સ્પર્શ અને વાયુની ઉત્પત્તિનું નિરૂપણ છે. કાલની પ્રેરણાથી કાર્ય કરવા તત્પર થયેલા આકાશ અને શબ્દ તન્માત્રામાંથી સ્પર્શ થયો, પછી વાયુ ઉત્પન્ન થયો. ત્વચા સ્પર્શને સારી રીતે ગ્રહણ કરનારી ઇન્દ્રિય છે. સુબોધિનીજીમાં સ્પષ્ટતા છે કે અહીં 'શબ્દ તન્માત્રા' વિશેષણ નથી, પરંતુ સ્થૂળ આકાશમાંથી અને સૂક્ષ્મ આકાશમાંથી પણ સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ કાર્ય થાય છે તે સમજાવવા માટે કહેલું છે. ત્વચા સ્પર્શ તન્માત્રા અને વાયુ બંનેનું ગ્રહણ કરે છે, જ્યારે કર્ણેન્દ્રિય માત્ર શબ્દ તન્માત્રાને ગ્રહણ કરે છે, આકાશ મહાભૂતને નહીં.
પ્રશ્નોત્તર — કાલ અને ભગવદ્વીર્યનો સંબંધ
એક પ્રતિભાગી દ્વારા શ્લોક ૩૨માં 'ભગવાનના વીર્યથી પ્રેરાય' અને શ્લોક ૩૫માં 'કાલની પ્રેરણાથી' વચ્ચેના સંબંધ અંગે પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો. વક્તાએ સ્પષ્ટતા કરી કે ઉત્પત્તિ ક્રમમાં ભગવાનનું વીર્ય તો કારણરૂપ છે જ, પરંતુ સાંખ્યમાં કાલ કોઈ અલગ તત્વ નથી. ભગવાનની ઈચ્છા જ અહીં કાલના સ્થાને છે એમ સમજવું જોઈએ. મૂળ કારણ પ્રકટ કર્યા પછી ભગવાન સ્વયં આરામથી બિરાજે છે, અને બાકીનું કાર્ય ભગવાનરૂપ જે કાલ છે તે કરી રહ્યો છે.