॥ सुबोधिनी_गुजराती ॥

ભગવદ્‌વિયોગ અને સર્વાત્મ ભાવનું સ્વરૂપ
આ વિભાગમાં, વક્તાશ્રી ભગવદ્‌વિયોગના બે પ્રકાર — અવતારકાળ અને અનવતારકાળ — વિશે સમજૂતી આપે છે. અવતારકાળનો વિયોગ એટલે જ્યારે ભક્ત ભગવાનથી દૂર હોય કે નજીક ન હોય, ત્યારે ભગવદ્‌વિયોગનો અનુભવ થાય છે. અનવતારકાળનો વિયોગ એટલે જ્યારે ભક્ત પ્રભુની સેવા ન કરતો હોય, એટલે કે અનવસર હોય, ત્યારે તેને ભગવદ્‌વિયોગનો અનુભવ થાય છે. વિયોગમાં ભગવદ્‌ગુણગાન કરવું અશ્રેષ્ઠ મનાય છે. વિરહ ક્લેશ થતાં ભગવાન ભક્તના હૃદયમાં પ્રવેશ કરી સાક્ષાત્કાર આપે છે, જેથી ભક્તને સર્વાત્મ ભાવની અનુભૂતિ થાય છે. જો ભગવાન આમ ન કરે તો વિરહના કારણે ભક્તને બધે જ ભગવાન દેખાય છે, જેને 'આશક્તિ બ્રહ્મન્યાય' કહેવાય છે અને આ ભ્રમ નથી પણ પ્રભુની પ્રગટતા છે. સાચા સર્વાત્મ ભાવ માટે પ્રેમભાવ અનિવાર્ય છે, કંસના ઉદાહરણથી સ્પષ્ટ કરાયું કે દ્વેષ કે ભયજન્ય અનુભૂતિ પ્રેમરૂપ ન હોવાથી સર્વાત્મ ભાવ ગણી શકાય નહીં.

સર્વાત્મ ભાવનો સંક્ષેપ અને તેની વિશેષતાઓ
વક્તાશ્રી આ પ્રકરણના સમાપ્તિ પર સર્વાત્મ ભાવની પરિભાષાનો સંક્ષેપ રજૂ કરે છે. તેમાં 'સર્વ'ના બે અર્થ કરાયા છે: આપણી દેહેન્દ્રિય, પ્રાણ, અંતઃકરણ અને તેની વૃત્તિઓ; અથવા સમગ્ર જળજીવાત્મક જગત. 'આત્મા' એટલે ભગવાન અને 'ભાવ' એટલે પ્રેમ. આમ, સર્વાત્મ ભાવ એટલે આપણી બધી જ વૃત્તિઓનો ભગવાનમાં વિનિયોગ થાય અથવા પ્રબળ પ્રેમને કારણે સમગ્ર જગતમાં ભગવદ્‌દર્શન થવા લાગે. આ ભાવ સંયોગમાં પણ અને વિયોગમાં પણ, તથા અવતારકાળમાં પણ અને અનવતારકાળમાં પણ સંભવ છે. સર્વાત્મ ભાવ ભક્તિયાત્મક અને પ્રેમરૂપ હોવો અનિવાર્ય છે. મર્યાદા માર્ગીય સર્વાત્મ ભાવમાં આત્માથી બ્રહ્માનંદની અનુભૂતિ થાય છે, જ્યારે પુષ્ટિભક્તિ માર્ગમાં બધી ઇન્દ્રિયો અને આત્માથી ભજનાનંદની અનુભૂતિ થાય છે, જે તેને શ્રેષ્ઠ બનાવે છે. પુષ્ટિમાર્ગીય સર્વાત્મ ભાવમાં ભક્તના દાસ્ય, સખ્ય, વાત્સલ્ય જેવા ભાવો અનુસાર વિવિધતા રહેલી છે, જ્યારે જ્ઞાનમાર્ગીય ભાવ શાંત રસાત્મક અને વિવિધતા રહિત હોય છે.