ભગવદ વિયોગ અને સર્વાત્મ ભાવનું સ્વરૂપ
ભગવદ વિયોગના અવતારકાળ અને અનવતારકાળ એમ બે પ્રકારો જોયા. અવતારકાળમાં ભગવાનથી દૂર રહેતા ભક્તને વિયોગનો અનુભવ થાય છે, જ્યારે અનવતારકાળમાં પ્રભુની સેવા ન કરી શકતા ભક્તને તે અનુભવ થાય છે. વિયોગમાં ભગવત ગુણગાન અશ્રેષ્ઠ મનાય છે, અને વિરહથી ક્લેશ થતાં ભગવાન ભક્તના હૃદયમાં પ્રવેશ કરી સાક્ષાત્કાર આપે છે, જેથી સર્વાત્મ ભાવ અનુભવાય છે. જો ભગવાન આમ ન કરે તો ભક્તને બધે ભગવાન જ દેખાય છે, જેને આશક્તિ બ્રહ્મન્યાય કહેવાય છે, જે ભ્રમ નથી પણ પ્રભુની પ્રકટ લીલા છે. કંસ જેવાના દ્વેષ કે ભયથી થતા દર્શનને સર્વાત્મ ભાવ ન કહી શકાય, કારણ કે સાચા સર્વાત્મ ભાવનો આધાર પ્રેમ છે. મર્યાદા માર્ગીય સર્વાત્મ ભાવમાં આત્માથી બ્રહ્માનંદની અનુભૂતિ થાય છે, જ્યારે પુષ્ટિભક્તિ માર્ગમાં ઇન્દ્રિયો અને આત્મા બંનેથી ભજનાનંદની અનુભૂતિ થાય છે. પુષ્ટિમાર્ગીય સર્વાત્મ ભાવ જ્ઞાનમાર્ગીના શાંત રસાત્મક ભાવથી ભિન્ન છે, કારણ કે તેમાં વાત્સલ્ય કે દાસ્ય જેવા વિવિધ ભાવોનો સમાવેશ થાય છે.
સર્વાત્મ ભાવનું સંક્ષેપ અને પુષ્ટિમાર્ગીય ફળ વિવેકનો નિર્દેશ
વક્તાશ્રીએ સર્વાત્મ ભાવના વિષયનો સંક્ષેપ કરતા જણાવ્યું કે 'સર્વ' એટલે દેન્દ્રિય, પ્રાણ, અંતઃકરણ અને તેની વૃત્તિઓ તેમજ જળજીવાત્મક જગત; 'આત્મા' એટલે ભગવાન; અને 'ભાવ' એટલે પ્રેમ. આમ, સર્વાત્મ ભાવ એટલે બધી વૃત્તિઓનો ભગવાનમાં વિનિયોગ અથવા પ્રબળ પ્રેમને કારણે સમગ્ર જગતમાં ભગવત દર્શન થવા. આ ભાવ સંયોગ અને વિયોગ બંનેમાં, તથા અવતારકાળ અને અનવતારકાળમાં પણ સંભવ છે. ભારપૂર્વક કહેવાયું કે ઈર્ષા, દ્વેષ કે ભયથી થતી ભગવદ દર્શનની અનુભૂતિને સર્વાત્મ ભાવ ન કહી શકાય, કારણ કે તે ભક્તિના ફળરૂપે પ્રાપ્ત થતી અવસ્થા નથી અને પ્રેમરૂપ હોવી અનિવાર્ય છે. મર્યાદા માર્ગમાં જ્ઞાનમાર્ગી સાધકને બ્રહ્મ દર્શન થાય છે, પરંતુ નિર્ગુણ પુષ્ટિ ભક્તને અનુભવાતો સર્વાત્મ ભાવ આના કરતાં શ્રેષ્ઠ છે. ભક્તના ભાવ અનુસાર પ્રભુ સર્વાત્મ ભાવની અનુભૂતિ કરાવે છે, અને આ પ્રકરણ અહીં સંપન્ન થાય છે. હવે પછી 'પુષ્ટિમાર્ગીય ફલ વિવેક'ની ચર્ચા થશે તેવો નિર્દેશ અપાયો.