તૃતીય સ્કંધ — ૨૮ મો અધ્યાયનું પ્રયોજન
આ સત્રમાં આનંદરૂપ હરિની આનંદરૂપ લીલાના શાસ્ત્રાર્થની ચર્ચા કરવામાં આવી રહી છે. તૃતીય સ્કંધના ૨૮ મા અધ્યાયમાં ૩૩ શ્લોક સુધી ધ્યાનની પ્રક્રિયાનું નિરૂપણ થઈ રહ્યું છે. અત્યાર સુધી ચરણ, ઘૂંટણ અને સાથળના ધ્યાન વિશે જોયું. હવે શ્લોક ૨૫ થી નાભિનું ધ્યાન શરૂ થઈ રહ્યું છે.
શ્લોક ૨૫ — નાભિ અને સ્તનનું ધ્યાન
• પાઠ: સુબોધિની શ્લોક ૨૫
• ચર્ચા: જીવનરૂપ કમળની કળીના છુપા સ્થાનરૂપ ઉદરમાં રહેલ નાભિરૂપ ધરોનું ધ્યાન કરવું. જેમાં બ્રહ્મા, તેમની બુદ્ધિ અને સર્વલોકરૂપ કમલ હતા તેનું ધ્યાન કરવાનું છે. આ ઉપરાંત મરકતમણિ અને ચિંતામણિ રૂપ બે સ્વચ્છ હારના કિરણોથી ગૌર સ્તનોનું ધ્યાન કરવું.
• વક્તા: સુબોધિનીજીમાં જણાવ્યા મુજબ, પોઢેલા જ ભગવાનનું ધ્યાન ધરવાનું કહેલું છે, કારણ કે ત્યારે જ તેમની નાભીમાંથી કમળમાંથી બ્રહ્માની ઉત્પત્તિ થાય છે. નાભિ ધરારૂપ હોવાથી ઊંડી અને સર્વ જીવોના આધારરૂપ છે. તેનું ધ્યાન ધરવાથી જીવની ભૌતિક સ્થિતિ મટી જાય છે, એટલે કે અહંતા-મમતા છૂટી જાય છે. નાભિમાં બ્રહ્મા (આદિદૈવિક), તેમની બુદ્ધિ (આધ્યાત્મિક) અને કમળ (આદિભૌતિક) એમ ત્રણેય હોવાનું કહેલું છે. ભગવાનના સ્તનો લીલા રંગના મણિ (મરકતમણિ) અને કામનાઓની વૃષ્ટિ કરનાર રૂપ હોઈ ચિંતામણિ સમાન છે.
પ્રશ્નોત્તર — જીવની ભૌતિક સ્થિતિ
• ચર્ચા: સુબોધિનીજીમાં જણાવેલ છે કે ભગવાનના ઉદરમાં રહેલા પ્રાણીઓ સંઘાતથી દુઃખી થતા નથી. આ કથનનો અર્થ શું છે, કારણ કે જગતમાં તો મુક્ત-અમુક્ત બધી પ્રકારના જીવો હોય છે? જો બધાને મુક્તિ મળી જાય તો જગતનું શું થાય? સ્વચ્છપણું એટલે જાતજાતના યોગનું આચરણ ન હોવું અને અલૌકિક સાધન ન હોવું, તેનો અર્થ શું છે?
• વક્તા: ધ્યાન ધરનારે ફક્ત ભગવાનનું ધ્યાન જ ધરવાની આવશ્યકતા છે, અન્ય કોઈ યોગચર્યા કે અલૌકિક સાધન કરવાની જરૂર નથી. પુરુષોત્તમજી અનુસાર, ભગવાન પોતે જે ધર્મનો આદર કરે છે, તેનો ઉપદેશ સ્પષ્ટ થાય છે, અને તેથી વૈષધ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. ધ્યાનથી અતિરિક્ત અન્ય પ્રકારની યોગચર્યા કે અલૌકિક ઉપાયો કરવાની આવશ્યકતા રહેતી નથી. અલૌકિક સાધનનો અર્થ એ છે કે ભગવાનની કૃપા સિવાય અન્ય કોઈ ઉપાય (જેમ કે અન્ય દેવોની સેવા કે ગુરુની મહિમા) કામ નથી આવતો, કારણ કે ભગવાન સ્વયં ફળમાં પ્રતિબંધ પેદા કરે છે. બ્રહ્મા (આદિદૈવિક), બુદ્ધિ (આધ્યાત્મિક) અને કમળ (આદિભૌતિક) એ ત્રણેય નાભિમાં હોવાનું સમજાય છે.
શ્લોક ૨૬ — વક્ષસ્થળ અને કંઠનું ધ્યાન
• પાઠ: સુબોધિની શ્લોક ૨૬
• ચર્ચા: ઉત્તમ ભગવાનના મહાવિભૂતિના રહેઠાણરૂપ, પુરુષોના મન અને નયનોને આનંદ કરાવનારા વક્ષસ્થળનું ધ્યાન. સર્વ લોકોએ નમસ્કાર કરેલા તથા કૌસ્તુભમણિનું અધિક ભૂષણ એ જેનું પ્રયોજન છે તેવા કંઠનું મનમાં ધ્યાન કરવું.
• વક્તા: ભગવાનનું વક્ષસ્થળ લક્ષ્મીજીનું રહેઠાણ છે અને પુરુષોના મન તથા નયનોને આનંદ કરાવનાર છે. વક્ષસ્થળ સ્વરૂપથી અને કાર્યથી સર્વથી ઉત્તમ છે, કારણ કે ઉત્તમપણું હૃદયના ગુણથી થાય છે. આનંદમય ભગવાનમાં હૃદય અને ગોલક સમાન હોવાથી કોઈ ભેદ નથી. ભગવાનના ગુણો પુરુષોત્તમપણું જણાવનારા છે અને વક્ષસ્થળ ઉપર હોવાથી તેનું મહાત્મ્ય છે. કાર્યથી મહાત્મ્ય બે પ્રકારનું છે: સ્ત્રી-ધન વિગેરે રૂપ આલોકનું અને પરમાનંદ પ્રાપ્ત કરાવનારું પરલોકનું. કંઠ બે પ્રકારનો છે: આભરણોનો આધાર બહારનો અને સર્વ વેદોને બહાર નીકળવાનું સાધન જગતગુરુ રૂપ અંદરનો. કૌસ્તુભમણિથી કંઠ શોભતો નથી, પણ કંઠથી મણિ શોભે છે. સર્વ લોકોએ નમસ્કાર કરેલ કંઠ ભગવાનને વેદોને બહાર નીકળવાના સાધન સર્વના ગુરૂરૂપ જણાવેલા છે.
પ્રશ્નોત્તર — કામજન્ય દોષોથી મુક્તિ
• ચર્ચા: 'કામ વગેરેથી થતા દોષને લીધે તેવું આનંદ કરાવનારું નથી એમ પુરુષોના શબ્દથી કહેલું છે' — આનો અર્થ સ્પષ્ટ નથી થતો. 'અકસ્માતથી આનંદ કરાવનારું નથી' એટલે શું? જો 'બધા પુરુષોના' કહ્યું હોય તો જેને કામ ક્રોધ છે તેવાઓને આનંદ નહીં અપાવે એવો અર્થ થાય કે કેમ?
• વક્તા: ભગવાનનું વક્ષસ્થળ કામાદિ વિકારવાળા કોઈક પુરુષના વિકારજન્ય આનંદથી ભિન્ન, પુરુષ સામાન્યને મન અને નયનોને આનંદ આપનારું છે. અહીં બહુવચનનો પ્રયોગ 'કાકતાલીય વ્યુદાસાય' એટલે કે કામ વગેરે વિકારોને લીધે થતા દોષોથી અકસ્માતપૂર્વક આનંદ નથી થતો, પરંતુ ભગવાનના સ્વરૂપના દર્શનથી સહજ રીતે જ આનંદ પ્રાપ્ત થાય છે. જે જીવો ભગવાનનું ધ્યાન ધરે છે, તેમને જ આનંદ મળે છે. આનંદઘન ભગવાન ભીતર અને બહાર બંને રીતે આનંદરૂપ જ છે.
શ્લોક ૨૭ — બાહુ, સુદર્શન અને શંખનું ધ્યાન
• પાઠ: સુબોધિની શ્લોક ૨૭
• ચર્ચા: મંદર પર્વતના ફરવાથી જે બાહુ ઉપરના કડાઓ ઉજળા થયેલા અને જેમના ઉપર લોકપાલોને સ્થાપેલા છે તે બાહુઓનું ધ્યાન કરવું. ૧૦૦૦ આરાવારા ન સહન થઈ શકે તેવા તેજવારા સુદર્શનનું અને કરકમલમાં રહેલા રાજહંસરૂપ શંખનું ધ્યાન કરવું.
• વક્તા: બાહુઓનું ધ્યાન કરવું. અમૃત મંથન કરવામાં રોકાયેલા બાહુઓએ દેવોને અમૃતપાન કરાવેલું. મંદર પર્વતના પરિવર્તનેન (સર્વ તરફ ફરવાથી) કડાઓ ઘસાવાથી ઉજળા થયા હતા. બાહુઓ ઉપર લોકપાલોને સ્થાપેલા છે. ચક્ર વિગેરે આયુધોનું ધ્યાન કરવું, જેમાં પ્રથમ સુદર્શનનું ધ્યાન. સુદર્શન ચક્ર ૧૦૦૦ આરાવાળું કાલચક્ર છે, જેમાં ૧૦ પ્રાણો (સૂર્ય, સોમ, અગ્નિ, જ્યોતિ, જળ, પૃથ્વી, આકાશ, વાયુ, વિષય, ઇન્દ્રિય) ના સેંકડો આરા છે, જે કાલના અવયવો છે. અમરીશ રાજાએ કરેલ સ્તુતિમાં આ ૧૦ પ્રાણોનો ઉલ્લેખ છે. ન સહન થઈ શકે તેવા તેજવારા વિશેષણથી કહ્યું છે કે કાલચક્રથી બચવાનો ઉપાય નથી, કારણ કે તેની છ ઉર્મીઓ (શોક, મોહ, જરા, મૃત્યુ, ભૂખ, તરસ) અને કાલના ગુણોને સહન કરવાનું જ અશક્ય છે. શંખ ભગવાનના કરકમલમાં રાજહંસરૂપ છે, જેમાં સર્વ વેદો રહેલા છે. શંખના આરંભ અને અંતમાં ભગવાનના ઓષ્ટની કાંતિથી લાલાશ રહે છે, અને તે શબ્દ કરનારો હંસ દૂધ અને પાણીને જુદા પાડનારો છે, જે ભગવાનનો પ્રેમ દર્શાવનારો છે.
પ્રશ્નોત્તર — સુદર્શન ચક્રનું તેજ
• ચર્ચા: સુદર્શન ચક્રના તેજ એટલે કે છ ઉર્મીઓ અને કાલના ગુણોને સહન કરી તેનો ઉપાય કરવો જોઈએ – આ કથનનું તાત્પર્ય. તેનો ઉપાય થઈ શકે તેમ નથી અને છ ઉર્મીઓને સહન કરી ઉપાય કરવો જોઈએ, આ વિરોધાભાસ કેમ? લોકપાલો ભગવાનના બાહુઓ પર સ્થાપિત છે, તેનો અર્થ શું?
• વક્તા: સુદર્શન ચક્રથી બચવાનો ઉપાય થઈ શકતો નથી, કારણ કે તેની છ ઉર્મીઓ અને કાલના ગુણોને સહન કરવું અશક્ય છે. તેનો અર્થ એ છે કે જો બચવું હોય તો આ ઉર્મીઓ અને ગુણોને જીતવા પડે, પરંતુ તે સંભવ નથી. ભગવાનના ચાર બાહુઓ પર ઇન્દ્ર સહિત અન્ય લોકપાલો બિરાજે છે, જે બધા જ ભગવાનના ભાવમાં સંગ્રહિત કરવાના છે.
શ્લોક ૨૮ — કોમોદકી ગદા અને માલાનું સ્મરણ
• પાઠ: સુબોધિની શ્લોક ૨૮
• ચર્ચા: ભગવાનને પ્રિય કોમોદકી ગદાનું સ્મરણ, જે શત્રુઓના લોહીરૂપ કાદવથી ખરડાયેલી છે. ભગવાનના કંઠમાં રહેલ વેદોના સમૂહની વાણીએ પ્રકટ કરેલી માલાનું અને જીવના તત્વરૂપ નિર્મલ મણિનું સ્મરણ કરવું.
• વક્તા: કોમોદકી ગદાનું સ્મરણ કરવું, કારણ કે તે આસન્યરૂપ (મુખ્ય પ્રાણરૂપ) છે અને ભગવાનને પ્રિય છે. ભગવાન પાપરહિત હોવાથી, સર્વ દૈત્યોને હણવાનું તે સાધન છે. શત્રુઓના લોહીરૂપ કાદવથી ખરડાયેલી ગદાનું સ્મરણ કરવું. વેદોના સમૂહની વાણીએ પ્રકટ કરેલી માલાનું ધ્યાન કરવું. મધુવ્રતાનો અર્થ ભગવાનનું જ ગાન કરવું એવું વ્રત છે, જેમ ભ્રમર સતત મધુર ગુંજન કરે છે તેમ વેદો પણ સતત ભગવાનના ગુણોનું કીર્તન કરે છે. વેદવાણી ધર્મનું જ્ઞાન કરાવે છે અને ભગવાનની કીર્તિ પ્રગટ કરે છે, કારણ કે જે ધર્મ વિજ્ઞાનથી નથી થતું તે કીર્તિથી થાય છે. માલાનું કંઠમાં જ સ્થાન હોવાથી, તે કૌસ્તુભમણિના ભૂષણ તરીકે કહેલા કંઠનું ફરી સ્મરણ કરાવે છે. ચિત્તમાં રહેનારા જીવનું દેહમાં ન પ્રવેશેલું આત્માનું પોતાનું સ્વરૂપ તે જ કૌસ્તુભમણિ છે, જે ભગવાનના કંઠમાં છે. ભક્તો સાથે ભગવાનની કીર્તિનું ધ્યાન કરવું એવો અર્થ સમજાય છે.
શ્લોક ૨૯-૩૦ — મુખકમલનું ધ્યાન અને નવ ભક્તિના વિશેષણો
• પાઠ: સુબોધિની શ્લોક ૨૯-૩૦
• ચર્ચા: સેવકો ઉપર અનુકંપા કરવાના વિચારથી અવતાર ધારણ કરેલા ભગવાનના મુખકમલનું ચિંતન કરવું. મુખકમલના નવ વિશેષણો દ્વારા નવ રસ અને નવ ભક્તિનું વર્ણન.
• વક્તા: સર્વમાં પ્રસિદ્ધ મુખકમલનું ધ્યાન કરવું જોઈએ. ભગવાન ભૂમિ ઉપર અવતાર લે તો જ મુખકમલ સર્વમાં પ્રસિદ્ધ થાય, અને સેવકોને દુઃખ થાય તો જ ભગવાન અવતાર લે. ભગવાન સદગુણધારી હોવાથી તેમની કૃપા દ્રષ્ટિથી જ સેવકોના દુઃખ દૂર થાય છે. મુખકમલના નવ વિશેષણો અને તેમાંથી ઉદ્ભવતી નવ ભક્તિઓનું વર્ણન: ૧. મકર જેવા બનાવેલા કુંડલોના હાલવાથી થયેલા તેજથી પ્રકાશતા સ્વચ્છ ગાલવાળું (શ્રવણ ભક્તિ), ૨. ઉદાર નાસિકાવાળું (કીર્તન ભક્તિ), ૩. લક્ષ્મીના ધામરૂપ (સ્મરણ ભક્તિ), ૪. ભ્રમરોથી સેવાતું (પાદસેવન ભક્તિ), ૫. પોતાની વિભૂતિથી સેવાતું (અર્ચન ભક્તિ), ૬. વાંકા કેશના સમૂહવાળું (વંદન ભક્તિ), ૭. બે માછલાની કાંતિનો તિરસ્કાર કરતા કમલ જેવા નેત્રવાળું (દાસ્ય ભક્તિ), ૮. મનથી ભરપૂર (સખ્ય ભક્તિ), ૯. સાવધાનતાથી વિલાસ કરતી ભ્રમરોવાળું (આત્મસમર્પણ ભક્તિ).
પ્રશ્નોત્તર — દાસ્ય ભક્તિનો તિરસ્કાર અને લક્ષ્મીની સ્મૃતિ
• ચર્ચા: 'દાસ્ય તો તે બંને શક્તિઓનો તિરસ્કાર કરનારું છે' — આ કથનનું તાત્પર્ય સ્પષ્ટ કરવું. લક્ષ્મીની સ્થિતિ સ્મૃતિરૂપ જ છે, એનો અર્થ શું? રસ માટે પડખું ફેરવતા તેવું જ જ્ઞાન થાય છે – આ વાક્યનો અર્થ શું છે?
• વક્તા: દાસ્ય ભક્તિ પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ, અંદરનું અને બહારનું હોય છે. અંદરનું દાસ્ય મલ દૂર કરવાનું છે, અને બહારનું દાસ્ય સૌંદર્યરૂપ છે. માછલા જલમાં રહેલા મલનો નાશ કરનારા છે. તે મલ બહારનું અને અંદરનું એમ બે પ્રકારનું હોવાથી, પાપ અને અવિદ્યાનો નાશ કરનારા બે શુદ્ધ કરનારા કહેલા છે. દાસ્ય જ્યારે સિદ્ધ થાય છે, ત્યારે આ બંને શક્તિઓ (પાપ અને અવિદ્યા) નો તિરસ્કાર થાય છે, એટલે કે શુદ્ધિની આવશ્યકતા રહેતી નથી. ભગવાનના નેત્રો કૃપા કરવા માટે ભક્ત તરફ પરિભ્રમણ કરે છે, જેનાથી ભક્તને સાચું જ્ઞાન થાય છે અને તે સ્વબળમાંથી પ્રભુબળ તરફ વળે છે. લક્ષ્મીની સ્થિતિ સ્મૃતિરૂપ છે એટલે ભગવાન લક્ષ્મીનું સ્મરણ કરે છે અથવા લક્ષ્મી પ્રભુના સ્મરણમાં સદા રત રહે છે.
પ્રશ્નોત્તર — ભ્રમરોનો વિલાસ અને આત્મસમર્પણ
• ચર્ચા: નવમી ભક્તિ - આત્મસમર્પણ - માં 'બે ભ્રમરોનો વિલાસ આત્મસમર્પણ છે અને બ્રહ્માનું સ્થાન એ તેમની ભ્રમરોનો વિલાસ છે' એનો અર્થ શું છે?
• વક્તા: ભ્રમરોનો વિલાસ એટલે ઉલ્લાસ. જ્યારે દાસ્ય અને સખ્ય ભાવથી આગળ પ્રેમનો ઉલ્લાસ વધે છે, ત્યારે આત્મસમર્પણ થાય છે. ભક્ત પોતાનું તન, મન, ધન સર્વસ્વ ભગવાનનું માને અને સમર્પણ કરે છે. ભગવાનનું મુખકમલ એવું છે કે જેમાં ભ્રમરો અતંદ્રિતમ એટલે સતત સાવધાનીથી વિલાસ કરતી રહે છે. પ્રભુની ભ્રકુટીનું જે સ્થાન છે તેને બ્રહ્માનું સ્થાન કહ્યું છે. બ્રહ્મા ભગવાનનો સૌથી વધારે કૃપાપાત્ર જીવ છે, જેને ભગવાને પોતાની ભ્રકુટિમાં સ્થાન આપેલું છે. જેના પર પ્રભુ કૃપા કરવા માંગે છે, તેમનાથી આત્મસમર્પણ કે આત્મનિવેદન શક્ય બને છે.