શ્લોક ૨૫ — નાભીનું ધ્યાન
વક્તા શ્લોક ૨૫નું પારાયણ કરીને તેની ઉત્થાનિકા અને સુબોધિનીજીના મર્મને સમજાવે છે. અહીં પોઢેલા ભગવાનની નાભીનું ધ્યાન કરવાનું કહેલું છે, કારણ કે તેમની નાભીમાંથી કમલ અને તેમાંથી બ્રહ્માની ઉત્પત્તિ થાય છે. આ નાભી સર્વ જીવોના આધારરૂપ છે અને તેનું ધ્યાન ધરવાથી જીવની ભૌતિક સ્થિતિ મટી જાય છે. ભગવાનના ઉદરમાં રહેલા પ્રાણીઓ સંઘાતથી દુઃખી થતા નથી, જેમ કમળની કળી જળથી પીડાતી નથી. નાભીના મહાત્મ્યમાં બ્રહ્મા, તેમની બુદ્ધિ (આધ્યાત્મિક રૂપ) અને કમલ (આદિભૌતિક રૂપ) ત્રણેય નાભીમાં હોવાનું કહેલ છે. વળી, ભગવાનના લીલા રંગના મરકતમણિરૂપ અને ચિંતામણિરૂપ બે સ્તનોનું ધ્યાન કરવાનું છે જે કામનાઓ પૂર્ણ કરે છે. સ્વચ્છ મોતીના હારના કિરણોથી ગૌર વર્ણના સ્તનો પ્રકાશમાન છે, જે જાતજાતના યોગનું આચરણ ન હોવું કે અલૌકિક સાધન ન હોવાને સૂચવે છે.
શ્લોક ૨૬ — વક્ષસ્થળ અને કંઠનું ધ્યાન
આ શ્લોકમાં ભગવાનના વક્ષસ્થળ અને કંઠના ધ્યાનનું નિરૂપણ છે. ઉત્તમ ભગવાનનું વક્ષસ્થળ મહાવિભૂતિ એટલે કે લક્ષ્મીજીનું રહેઠાણ છે અને તે પુરુષોના મન અને નયનોને આનંદ કરાવનારું છે. વક્ષસ્થળ સ્વરૂપથી અને કાર્યથી સર્વથી ઉત્તમ છે. ભગવાન આનંદમય હોવાથી તેમનામાં હૃદય અને ગોલકનો ભેદ નથી. પુરુષોત્તમપણું દર્શાવતા બધા ગુણો વક્ષસ્થળ પર હોવાથી તે મહાત્મ્યપૂર્ણ છે. કાર્યથી તેનું મહાત્મ્ય આલોક અને પરલોકનું છે, જે સ્ત્રી, ધનરૂપી લક્ષ્મી અને પરમાનંદ પ્રાપ્ત કરાવે છે. કંઠ બે પ્રકારનો છે: આભરણોનો આધાર બાહ્ય કંઠ અને વેદોને પ્રગટ કરવાનું સાધન આંતરિક કંઠ. કૌસ્તુભમણિ કંઠને શોભતો નથી, પરંતુ કંઠથી મણિ શોભે છે. સર્વલોકોએ નમસ્કાર કરેલો કંઠ વેદોને બહાર નીકળવાનું સાધન અને સર્વના ગુરુરૂપ છે.
શ્લોક ૨૭ — બાહુ, સુદર્શન અને શંખનું ધ્યાન
આ શ્લોકમાં ભગવાનના બાહુઓ, સુદર્શનચક્ર અને શંખના ધ્યાનનું વર્ણન છે. મંદરાચલ પર્વતના મંથનથી ભગવાનના બાહુઓ ઉપરના કડાઓ ઉજ્જવળ થયા હતા. તેમના બાહુઓ પર લોકપાલો સ્થાપિત છે, જે સર્વ દેવોનું સ્થાન છે. હસ્તોમાં રહેલા આયુધોમાંથી સુદર્શનચક્રનું ધ્યાન કરવાનું કહેલું છે. સુદર્શન ૧૦૦૦ આરાવાળું કાલચક્ર છે, જેમાં ૧૦ પ્રાણોના સેંકડો કાલના અવયવો છે. અમરીશ રાજાની સ્તુતિમાં સૂર્ય, સોમ, અગ્નિ, જ્યોતિ, જલ, પૃથ્વી, આકાશ, વાયુ, વિષય અને ઇન્દ્રિયરૂપ ૧૦ પ્રાણોનો ઉલ્લેખ છે. સુદર્શનનું તેજ અસહનશીલ છે, જેનાથી બચવાનો કોઈ ઉપાય નથી. શોક, મોહ, જરા, મૃત્યુ, ભૂખ અને તરસ એ છ ઉર્મીઓ અને કાલના ગુણોને સહન કરવા અશક્ય છે. વળી, ભગવાનના કરકમલમાં રહેલા રાજહંસરૂપ શંખનું ધ્યાન કરવું. શંખ ભગવાનના ઓષ્ઠની કાંતિથી લાલાશયુક્ત છે અને તે શબ્દ કરનારો છે. તે કમળની મધ્યમાં રહેલા લાલ મુખ અને ચરણવાળા કુંજન કરતા હંસ જેવો છે. આ શંખ વેદરૂપ છે, જે દૂધ અને પાણીને જુદા પાડનારા હંસની જેમ ભગવાનના પ્રેમનું પ્રદર્શન કરે છે.
શ્લોક ૨૮ — કોમોદકી, માલા અને મણીનું સ્મરણ
આ શ્લોકમાં ભગવાનની કોમોદકી ગદા, કંઠમાં રહેલી માલા અને જીવના તત્વરૂપ નિર્મલ મણીનું સ્મરણ કરવાનું કહેલ છે. કોમોદકી ગદા ભગવાનને પ્રિય છે, કારણ કે તે આસન્યરૂપ (મુખ્ય પ્રાણરૂપ) છે અને પાપરહિત ભગવાન માટે દૈત્યોને હણવાનું સાધન છે. શત્રુઓના સૈનિકોના લોહીરૂપ કાદવથી ખરડાયેલી ગદા ભક્તોની રક્ષા અને અધર્મનો નાશ કરવાની પ્રતિનિધિ છે. વળી, ભગવાનના કંઠમાં રહેલ વેદોના સમૂહની વાણીએ પ્રકટ કરેલી માલાનું ધ્યાન કરવું. મધુવ્રત વેદો ભગવાનના ગુણોનું સતત કીર્તન કરે છે અને ભગવાનનું જ્ઞાન કરાવે છે. આ વેદવાણી ધર્મનું જ્ઞાન કરાવે છે અને ભગવાનની કીર્તિ પ્રગટ કરે છે, જે ધર્મથી અશક્ય હોય તે પણ કીર્તિથી સિદ્ધ થાય છે. અંતમાં, જીવના તત્વરૂપ નિર્મલ મણીનું સ્મરણ કરવાનું છે. આત્માનું પોતાનું સ્વરૂપ જે દેહમાં પ્રવેશેલું નથી તે કૌસ્તુભમણી છે, જે ભગવાનના કંઠમાં બિરાજે છે. માલા અને મણીનું કંઠમાં ધ્યાન કરવું એટલે ભક્તો સાથે ભગવાનની કીર્તિનું ધ્યાન કરવું.
શ્લોક ૨૯-૩૦ — મુખકમલનું ચિંતન: શ્રવણ, કીર્તન, સ્મરણ
આ બે શ્લોકોમાં ભગવાનના મુખકમલનું ચિંતન કરવાનું કહેલું છે, જેમાં નવ વિશેષણો દ્વારા નવ ભક્તિઓનું નિરૂપણ થાય છે. ભગવાન સેવકો પર અનુકંપા કરવાના વિચારથી અવતાર ધારણ કરે છે. તેમનું મુખકમલ માત્ર દ્રષ્ટિથી જ દુઃખ દૂર કરતું હોવાથી કમલ જેવું છે. પ્રથમ વિશેષણ, 'ઘણા શોભતા મકર જેવા બનાવેલા કુંડલોના હાલવાથી થયેલા તેજથી પ્રકાશતા સ્વચ્છ ગાલવાળું', શ્રવણ ભક્તિ દર્શાવે છે. ભગવાનના ગાલ ભક્તોના સમાજનું સ્થાન છે, જ્યાં પરસ્પર શ્રવણ કીર્તન થાય છે. સાંખ્ય અને યોગ મકરાકાર કુંડલોના પ્રતીક છે, જે શબ્દથી થતા જ્ઞાન અને પ્રત્યક્ષ અનુભવ દ્વારા જ્ઞાન શક્તિ અને ક્રિયાશક્તિ પ્રગટ કરે છે. બીજું વિશેષણ, 'ઉદાર નાસિકાવાળું', કીર્તન ભક્તિ છે. કીર્તન સર્વ પુરુષાર્થ આપનારો છે. ભગવાનની નાસિકા જગતને સૌંદર્ય અને પુરુષાર્થ આપે છે. તેમાં મન સ્થિર કરવાથી સર્વ પ્રાપ્ત થાય છે. ત્રીજું વિશેષણ, 'લક્ષ્મીના ધામરૂપ', સ્મરણ ભક્તિ છે. ભગવાનનું મુખ લક્ષ્મીજીનું નિવાસસ્થાન છે, જ્યાં ભક્તનું ભગવાનમાં અખંડ સ્મરણ સ્થિર થાય છે. લક્ષ્મીની સ્થિતિ સ્મૃતિરૂપ છે, જે ભક્તિમાં અખંડ સ્મૃતિનું સ્થાન બને છે.
શ્લોક ૨૯-૩૦ — મુખકમલનું ચિંતન: પાદસેવન, અર્ચન, વંદન
ચોથું વિશેષણ, 'ભ્રમરોથી સેવાતું', પાદસેવન ભક્તિ દર્શાવે છે. ભ્રમરો જેમ કમળને છોડતા નથી તેમ ભક્ત પણ ભગવાનના ચરણોની સેવા છોડતા નથી. પાંચમું વિશેષણ, 'પોતાની વિભૂતિથી સેવાતું', અર્ચન ભક્તિ છે. ભક્ત પોતે જ સેવક બનીને ભગવાનની સેવા કરે છે, જેમ સ્વયં તનથી સેવા કરવામાં આવે. છઠ્ઠું વિશેષણ, 'વાંકા કેશના સમૂહવાળું', વંદન ભક્તિ સૂચવે છે. જ્યારે કોઈ ભગવાને દંડવત પ્રણામ કરે ત્યારે તેનું શરીર વાંકું વળી જાય છે. ભગવાનના વાંકડિયા કેશ ભક્તને નમ્રતાથી નમન કરવાનું સ્મરણ કરાવે છે. જેમ પાણીમાં તરનારનું શરીર વળેલું દેખાય તેમ ભક્તના નમનના પણ અનેક પ્રકારો હોય છે, જે અનેક રસોવાળા છે.
શ્લોક ૨૯-૩૦ — મુખકમલનું ચિંતન: દાસ્ય, સખ્ય, આત્મસમર્પણ
સાતમું વિશેષણ, 'બે માછલાની કાંતિનો તિરસ્કાર કરતા કમલ જેવા નેત્રવાળું', દાસ્ય ભક્તિ છે. દાસ્ય પ્રત્યક્ષ, પરોક્ષ, આંતરિક અને બાહ્ય એમ ચાર પ્રકારનું છે. આંતરિક દાસ્ય મનના દોષો દૂર કરે છે અને બાહ્ય દાસ્ય ભગવાનના સૌંદર્યને પ્રગટ કરે છે. ભગવાનના નેત્રો બે મત્સ્ય જેવા છે જે પાપ અને અવિદ્યાનો નાશ કરે છે. દાસ્ય જ્યારે સિદ્ધ થાય છે ત્યારે આ બંને શુદ્ધિ આપોઆપ થઈ જાય છે, જે આંતરબાહ્ય મલનો નાશ કરનાર છે. આઠમું વિશેષણ, 'મનથી ભરપૂર', સખ્ય ભક્તિ છે. જીવ અને ઈશ્વર ક્યારેય સમાન નથી બની શકતા, તેથી વાસ્તવિક સખ્ય મનનો ભાવ છે. ભક્ત મનથી ભગવાનને મિત્ર માનીને અંતરંગ પ્રેમ અને વિશ્વાસ રાખે છે. નવમું વિશેષણ, 'સાવધાનતાથી વિલાસ કરતી ભ્રમરોવાળું', આત્મસમર્પણ છે. ભ્રમરોનો વિલાસ એટલે ઉલ્લાસ. દાસ્ય અને સખ્ય ભાવથી આગળ વધીને જ્યારે પ્રેમનો ઉલ્લાસ વધે છે ત્યારે આત્મસમર્પણ થાય છે. ભક્ત તન, મન, ધન, સર્વસ્વ ભગવાનનું માનીને સમર્પણ કરે છે. બ્રહ્માનું સ્થાન તેમની ભ્રમરોનો વિલાસ છે, એટલે કે ભક્ત ભગવાનના નેત્રકમલ પાસે ભ્રમર બનીને રહેવું પસંદ કરે છે. ભગવાન ગીતાજીમાં કહે છે કે 'જેઓ મને જે પ્રકારે ભજે છે', તે અનુસાર ભગવાન ભક્તના ભાવ પ્રમાણે ફળ પ્રદાન કરે છે.