અધ્યાય ૨૮: ભગવાનની જ્ઞાન શક્તિ અને માયા શક્તિનું નિરૂપણ
વક્તા દ્વારા અધ્યાય ૨૮ નો પરિચય આપવામાં આવે છે. આ અધ્યાય યોગ એટલે ધ્યાન સાથેના યોગનું નિરૂપણ કરી રહ્યો છે, જેમાં શ્લોક ૧ યોગનું લક્ષણ, શ્લોક ૨ થી ૭ યોગ નિયમ, શ્લોક ૮ આસન, શ્લોક ૯-૧૦ પ્રાણાયામ, અને શ્લોક ૧૧ ધારણા-પ્રત્યાહારનું નિરૂપણ કરે છે. શ્લોક ૧૨ થી ૩૪ ધ્યાનરૂપમાં છે, અને ગઈકાલે શ્લોક ૨૯-૩૦ માં મુખકમળનું ધ્યાન કરવાનું જોયું. હવે શ્લોક ૩૧ થી ૩૩ લેવામાં આવશે જે ભગવાનની જ્ઞાન શક્તિ અને માયા શક્તિનું નિરૂપણ કરે છે.
શ્લોક ૩૧: ભગવાનની કૃપા દ્રષ્ટિનું ધ્યાન
શ્લોક ૩૧ નું પારાયણ અને શ્લોકાર્થ કરવામાં આવે છે, જેમાં કૃપાને લીધે ત્રણ તાપોને શાંત કરવાવાળી ભગવાનની સ્નેહભરી, હાસ્યયુક્ત અને ઉપકાર કરનારી દ્રષ્ટિનું હૃદયમાં વિસ્તારપૂર્વક લાંબા સમય સુધી ધ્યાન કરવાનું કહેવામાં આવ્યું છે. સુબોધિનીજી અનુસાર, ભગવાનની દ્રષ્ટિ દુઃખ દૂર કરનારી અને ઈચ્છેલું ફળ પ્રાપ્ત કરાવનારી છે. લૌકિક અને અલૌકિક અમૃતરૂપ દ્રષ્ટિ આધ્યાત્મિક, આધિભૌતિક, આધિદૈવિક ત્રણેય તાપોનો નાશ કરે છે. ભક્તિ પ્રાપ્ત કરાવવા માટે કરાયેલ મોહ જ્ઞાનથી વિરુદ્ધ નથી, બલ્કે સ્વતંત્ર ભક્તિની પ્રાપ્તિ સુધી ઉપકાર કરનારો છે.
પ્રશ્નોત્તર: ભક્તિ અને મોહનો સંબંધ
શ્લોક ૩૧ માં ઉલ્લેખિત 'મોહના કાર્યરૂપ ભક્તિ' અને 'ભગવાનના ઉપદેશ પછી પણ ચાલુ હતી' તે વાક્યના અર્થ પર પ્રશ્નોત્તર થયા. અર્જુનને થયેલી ભક્તિ અધ્યાસજન્ય હતી, જે ભગવાનના ઉપદેશ છતાં ચાલુ રહી. ભગવાનની જ્ઞાનરૂપા દ્રષ્ટિ મોહનો નાશ કરી શકે છે, પરંતુ સ્નિગ્ધ સ્મિતવાળી દ્રષ્ટિથી જરૂર પૂરતું જ્ઞાન અને ભક્તિ માટે ઉપયોગી મોહ બંને બનેલા રહે છે. સામાન્ય પ્રકારનો મોહ ભગવાનના જ્ઞાનથી વિરુદ્ધ નથી અને ભક્તિને સ્વતંત્ર બનાવે છે. આવા ઉપકારક દ્રષ્ટિનું ધ્યાન અનેક જન્મોના ફળ સ્વરૂપે પ્રાપ્ત થાય છે.
શ્લોક ૩૨: હરિના હાસ્ય અને ભ્રમર મંડળનું ધ્યાન
શ્લોક ૩૨ ની ઉત્થાનિકા અને પારાયણ કરવામાં આવે છે. આ શ્લોક ભગવાનની માયા શક્તિનું નિરૂપણ કરે છે. સુબોધિનીજી કહે છે કે ભગવાનના હાસ્યનું ધ્યાન કરવું, કારણ કે તે દુખિયારાઓના દુઃખનો નાશ કરનારું છે (હરિ). તે નમન કરનારા ભક્તોના તીવ્ર શોકથી ઉત્પન્ન થયેલા આંસુઓના સાગરને સુકવી દે છે, જે માયાએ કરેલા મોહથી જ શક્ય બને છે. આ મોહ પરમ પુરુષાર્થની હાનિ કરતો નથી, બલ્કે ભક્તિ પ્રાપ્ત કરાવવામાં સહાયક છે. ભગવાન ઉદાર છે, કારણ કે તેઓ વિરહને પરમ પુરુષાર્થ આપનાર હોવા છતાં તેને અટકાવી ભક્તને દુઃખથી મુક્ત કરે છે.
પ્રશ્નોત્તર: ભગવાનના હાસ્ય અને ભ્રમર મંડળનો પ્રભાવ
ભગવાન દીન ભક્તો પ્રત્યે હાસ્ય કેમ ઉત્પન્ન થયું તેની ચર્ચા થઈ, જે કામદેવને મોહિત કરવા માટે હતું. મુનિઓના ધ્યાનમાં વિઘ્નરૂપ બનેલા કામદેવને ભગવાનના હાસ્યે વિસ્મય પમાડી મુનિઓને મોહ ઉત્પન્ન કરતા રોક્યા. માયાએ કરેલા મોહથી શોક સુકાય છે અને પરમ પુરુષાર્થની હાની થતી નથી. ભ્રમર મંડળનું ધ્યાન પણ હાસ્યની પેઠે કાર્ય સફળ કરનારું અને મૃત્યુરૂપ દુષ્ટોનો નાશ કરનારું છે. મોહથી જીવોનું દુઃખ સ્વયં દૂર થાય છે, જ્યારે ભ્રમર મંડળના ધ્યાનથી ભગવાન પોતે દુઃખ દૂર કરે છે. ભગવાન માયા દ્વારા વિરહજન્ય શોકનું શમન કરી દેહ છોડાવતા નથી, બલ્કે લીલોપયોગી મોહ બની રહે તેવું કરે છે.
શ્લોક ૩૩: ભગવાનના પ્રહસિત હાસ્યનું વિસ્તૃત ધ્યાન
શ્લોક ૩૩ ની ઉત્થાનિકા અને પારાયણ કરવામાં આવે છે, જેમાં ધ્યાનોના સ્થાનરૂપ અધર અને ઓષ્ઠની કાંતિથી લાલ બનેલા દાંતરૂપ કુંદ પુષ્પોની હારવાળા ભગવાનના ઊંચેથી કરેલા હાસ્યનું ધ્યાન કરવાનું કહેવામાં આવ્યું છે. આ હાસ્ય સર્વ ધ્યાનમાં થતા વિઘ્નો દૂર કરે છે કારણ કે તે ઘણા આનંદમાં હોય ત્યારે પ્રગટ થાય છે. અધર અને ઓષ્ઠની કાંતિથી લાલ બનેલી આકૃતિ લજ્જા અને લોભનો ક્ષય દર્શાવે છે. દાંતરૂપ કુંદ પુષ્પો જેવા શ્વેત છે, જે પૃથ્વી પર સ્નેહના કારણરૂપ દાંત પુત્ર વગેરે ઉપરના સ્નેહરૂપ છે.
પ્રશ્નોત્તર: સ્નેહનો ક્ષય અને આત્મનિવેદન ભક્તિ
લજ્જાથી સ્વરૂપનો (દેહનો) ક્ષય અને લોભથી ધનનો ક્ષય થાય છે, જ્યારે દાંત પુત્રાદિ ઉપરના સ્નેહનો ક્ષય કરે છે. ઊંચેથી કરેલું હાસ્ય ધ્યાન કરનારને મોહિત ન કરે તેની શંકાના નિવારણાર્થે, જો ભગવાન હૃદયમાં પ્રગટ હોય તો પોતાને મોહ થતો નથી એમ કહેવાયું. ભગવાન પ્રાપ્ત થાય ત્યારે સખ્ય અને આત્મનિવેદન ભક્તિ કરવી જોઈએ. 'બીજું કંઈ ન જોવું' એ 'અપ્રથક દર્શનમ્' નો અનુવાદ છે, એટલે કે પ્રભુને પોતાનાથી અલગ ન જાણવા તે આત્મનિવેદન છે. ભગવાનનું ઊંચેથી કરેલું હાસ્ય બધા ધ્યાનોનું સ્થાનરૂપ છે અને તે ધ્યાનના પ્રતિબંધોને દૂર કરે છે. ભગવત્ વિરહજન્ય શોકનું શમન કરવા માટે માયા દ્વારા મોહ પ્રગટ કરીને ભક્તના દેહનું રક્ષણ કરે છે, જેથી તે પરમ પુરુષાર્થથી વિરુદ્ધ ન જાય.