મંગળાચરણ
આ વિભાગમાં સત્રનો પ્રારંભ મંગળાચરણના પાઠ દ્વારા કરવામાં આવે છે. આમાં પરંપરાગત પ્રણાલી મુજબ ભગવાન અને ગુરુજનોને વંદના કરવામાં આવે છે. આ મંગળાચરણ પૂર્વેના સંકલ્પનો ભાગ છે.
શ્લોક ૩૪ — ભગવત્પ્રેમ અને ચિત્તનો ત્યાગ
આ શ્લોકમાં ભગવત્પ્રેમ પ્રાપ્ત કરનાર ભક્તની સ્થિતિનું વર્ણન છે, જેનું હૃદય ભક્તિથી પીગળે છે, રોમાંચ થાય છે અને ઉત્કંઠાથી આંસુ આવે છે. આવા ભક્તને ચિત્તને પકડવાના આંકડાનો પણ ધીરે ધીરે ત્યાગ કરાવવામાં આવે છે. વક્તા જણાવે છે કે યોગમાં દરેક વસ્તુનો ક્રમશઃ ત્યાગ થાય છે, અને કલ્પેલા સ્વરૂપનો ત્યાગ કરવાથી જ મોક્ષની પ્રક્રિયા આગળ વધે છે.
શ્લોક ૩૫ — આધાર તજેલા મનની વિરક્તિ
વક્તા શ્લોક ૩૫નું પારાયણ કરીને સમજાવે છે કે આધાર તજેલું મન જ્યારે વિરક્ત થઈ વિષય રહિત થાય છે, ત્યારે જ્વાલા શાંત થાય તેમ લય પામે છે. આવા પુરુષ આવરણ રહિત આત્માને જુએ છે. સુબોધિનીના આધારે, મન ભગવાનની કલ્પેલી મૂર્તિમાંથી પણ વિરક્ત થાય છે અને પોતાના કારણમાં લય પામે છે. પ્રશ્નોત્તરમાં આધ્યાત્મિક અને ભગવદીય ગુણોના પ્રવાહને અટકાવવા પર ચર્ચા થઈ.
પ્રશ્નોત્તર — અંતઃકરણની ઉપાધિ અને મનની સ્થિતિ
આ વિભાગમાં અંતઃકરણની ઉપાધિ જતી રહ્યા પછી મનની છેવટની સ્થિતિ અને ગુણના પ્રવાહને અટકાવવાની આવશ્યકતા પર પ્રશ્નોત્તર થાય છે. વક્તા સમજાવે છે કે ઉપાધિરૂપ અંતઃકરણ જવાથી જીવ, આત્મા અને ભગવાન એકાકાર થઈ જાય છે. ધ્યાતા અને ધ્યેય એક થઈ જાય છે, દ્વૈતભાવ રહેતો નથી. આ મનની ચરમવૃત્તિ છે જ્યાં બ્રહ્મત્વનો અનુભવ થાય છે.
શ્લોક ૩૬ — મનની શાંતિ વડે આત્મામાં દ્રઢતા
આ શ્લોકમાં મનની છેવટની શાંતિ વડે આત્મામાં દ્રઢતા પ્રાપ્ત કરવાની વાત છે. મોક્ષરૂપ આત્મામાં સુખ-દુઃખ હોતા નથી. વક્તા કહે છે કે સુખ-દુઃખનું કારણ મિથ્યા કર્તાપણામાં રહેલું અંતઃકરણ છે. ચિત્તમાં રહેલા કર્તાપણાનો લય થતાં પરમાનંદ પ્રાપ્ત થાય છે અને જીવ બ્રહ્મ સાથે એકપણું પ્રાપ્ત કરે છે.
શ્લોક ૩૭ — આત્મજ્ઞાનીને દેહનું ભાન
જેમ મદિરાના મદથી અંત થયેલો પુરુષ વસ્ત્રોને જાણતો નથી, તેમ છેવટનો આત્મજ્ઞાની દેહને પણ જાણતો નથી. વક્તા સમજાવે છે કે આત્મજ્ઞાનીને દેહ પ્રત્યે અભિમાન રહેતું નથી, તે દેહની સ્થિતિ (બેઠેલો છે કે ઊભો છે) પણ જાણતો નથી. કારણ કે તેને બ્રહ્મની સ્થિતિ પ્રાપ્ત થઈ છે, જેમ મહારાજાને ગૃહસ્થની સ્થિતિનું ભાન રહેતું નથી. આ જીવનમુક્ત અવસ્થા છે.
શ્લોક ૩૮ — સમાધિ અને દેહનો આદર
શ્લોક ૩૮માં વર્ણવેલ છે કે દેહ જ્યાં સુધી પોતાનું આરંભ કરનારું કર્મ હોય ત્યાં સુધી પ્રાણવાળો રહે છે. જેને સમાધિ સુધીનો યોગ આચરેલો છે અને આત્માના સ્વરૂપનું જ્ઞાન થયું છે, તે પ્રપંચ રહિત રીતે સ્વપ્ન જેવા ભાસતા દેહનો આદર કરતો નથી. વક્તા સ્પષ્ટ કરે છે કે દેહ પ્રારબ્ધને વશ હોવાથી રહે છે, પરંતુ આત્માભિમાનીને તે તુચ્છ અને સ્વપ્ન જેવો લાગે છે.
શ્લોક ૩૯ — આત્મા દેહથી જુદો
વક્તા શ્લોક ૩૯થી આત્મા દેહ વગેરેથી જુદો હોવાનું સિદ્ધ કરે છે. જેમ પુત્ર અને ધન આત્મા તરીકે મનાયેલા હોવા છતાં મનુષ્ય તેમનાથી જુદો જણાય છે, તેમ પુરુષ દેહથી જુદો છે. મૃત્યુના ઉદાહરણથી વક્તા સમજાવે છે કે પુત્ર અને ધન હયાત હોવા છતાં મનુષ્યનું મરણ થાય છે, જે આત્માની ભિન્નતા દર્શાવે છે. આત્મભિમાનીને દેહ ઇન્દ્રિય પ્રાણ અને અંતઃકરણથી જુદો સમજાવવામાં આવે છે.
શ્લોક ૪૦-૪૧ — અગ્નિના દ્રષ્ટાંતથી આત્માની ભિન્નતા
વક્તા શ્લોક ૪૦-૪૧ દ્વારા અગ્નિના દ્રષ્ટાંતથી આત્માની મહાભૂત, ઇન્દ્રિય, અંતઃકરણ અને લિંગ શરીરથી ભિન્નતા સ્પષ્ટ કરે છે. જેમ બળતું કાષ્ટ, તણખા અને ધુમાડો અગ્નિથી જુદા છે, તેમ દ્રષ્ટા આત્મા આ બધાથી જુદો છે. આ આત્મા બ્રહ્મ કહેવાય છે અને ભગવાનની ચિત્પ્રકૃતિવાળો છે. અગ્નિમાંથી લાકડું, ધુમાડો અને તણખા કેવી રીતે સંબંધિત છે, તે સમજાવવામાં આવ્યું છે.
શ્લોક ૪૨ — સર્વ પ્રાણીઓમાં આત્માને જોવો
શ્લોક ૪૨માં આત્મા દેહથી જુદો હોવાનું જ્ઞાન થયા પછી શું કરવાનું તે કહે છે. સર્વ પ્રાણીઓમાં આત્માને અને આત્મામાં સર્વ પ્રાણીઓને અનન્યપણાથી જોવા અને મહાભૂતોમાં પણ તે આત્મપણું જોવું. વક્તા સમજાવે છે કે હદવાળા આત્મજ્ઞાનથી હદ વિનાનું ફળ પ્રાપ્ત થતું નથી, તેથી બ્રહ્માથી આરંભી ઘાસના તણખલા સુધી બધામાં પોતાના આત્માને જોવો જોઈએ, એટલે એકવત ભાવ કરવાનો છે. અનન્યપણાથી એટલે કોઈ બીજું નથી તેવા વિચારથી જોવાનું છે.
શ્લોક ૪૩ — પ્રકૃતિના ભેદને કારણે આત્માનું જુદાપણું
આ શ્લોકમાં પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં આવે છે કે એક આત્મા જુદો જુદો કેમ દેખાય અને તેને સુખ-દુઃખની ઉત્પત્તિ કેમ થાય. વક્તા અગ્નિના દ્રષ્ટાંતથી સમજાવે છે કે જેમ એક જ અગ્નિ પોતાની ઉત્પત્તિના સ્થાનો (કાષ્ઠો)ના ગુણના ભેદને લીધે જુદો જુદો દેખાય છે, તેમ પ્રકૃતિમાં રહેલો આત્મા પણ જુદો દેખાય છે. કાષ્ઠના આકાર, જાત વગેરેને કારણે અગ્નિ જુદો દેખાય છે, તે જ રીતે આત્મા પણ તત્વોમાં પ્રવેશ કરવાથી જુદો દેખાય છે.
શ્લોક ૪૪ — દૈવી પ્રકૃતિનો પરાભવ અને સ્વરૂપમાં રહેવું
આ અંતિમ શ્લોકથી શાસ્ત્રાર્થનો ઉપસંહાર થાય છે. વક્તા જણાવે છે કે સાંખ્યશાસ્ત્ર પ્રકૃતિને ત્યાગવાનો ઉપસંહાર કરે છે. જીવ પોતાની સત અને અસતરૂપ, ચિંતન ન કરી શકાય તેવી દૈવી પ્રકૃતિનો પરાભવ કરીને પોતાના સ્વરૂપમાં રહે છે. આ પ્રકૃતિ ભગવાનની કૃપા વિના કે ભગવદ ભાવ વિના દૂર ન થાય તેવી છે. પ્રકૃતિના વિકારોનો લય થાય ત્યારે પુરુષ પોતાના સ્વરૂપમાં રહે છે, તે જ મોક્ષ છે.