અધ્યાય ૨૯નો વિષય અને ભક્તિનું સ્વરૂપ
વક્તા ૨૯મા અધ્યાયના વિષયનું નિરૂપણ કરે છે, જેમાં ભક્તિ, વૈરાગ્ય અને કાળના મહાત્મ્ય પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. અધ્યાયના પ્રારંભમાં દેવહુતિજી ભક્તિયોગ, સંસારના માર્ગો અને કાળનું સ્વરૂપ વિસ્તારથી સમજાવવા માટે પ્રશ્ન કરે છે. વક્તા તામસ, રાજસ, સાત્વિક અને નિર્ગુણ ભક્તિના લક્ષણોનું વર્ણન કરે છે, જેમાં નિર્ગુણ ભક્તિને હેતુ વિનાની અને વિરામ વિનાની કહેવામાં આવી છે.
કાળનું મહાત્મ્ય અને વૈરાગ્યનું કારણ
વક્તા સમજાવે છે કે કાળ વૈરાગ્ય થવાનું કારણ છે અને કાલ સર્વ સ્થળે સમાન હોવા છતાં સ્વતંત્ર પુરુષોનો વિરોધ કરે છે. ભક્તિ કરાવનારી સગુણ ભક્તિ અને કાલનું મહાત્મ્ય કેવી રીતે વૈરાગ્યનું કારણ બને છે તેની ચર્ચા થાય છે. પરલોક અને આલોક એમ જીવની ગતિના બે પ્રકાર અને કાલની ચાર ગતિઓનું નિરૂપણ કરવામાં આવે છે.
શ્લોક ૧, ૨ અને ૩ — દેવહુતિજીના પ્રશ્નો અને ભક્તિનો પ્રભાવ
દેવહુતિજી કપિલ ભગવાનને સંબોધીને કહે છે કે આપે મને મહતત્વ, પ્રકૃતિ અને પુરુષનું સ્વરૂપ સાંખ્ય મત મુજબ સમજાવ્યું છે. તે જ્ઞાનના ઉપાયરૂપ છે. વક્તા કાલના ભયથી મુક્ત થવા અને વિષયાસક્ત લોકોમાં વૈરાગ્ય ઉત્પન્ન કરવા ભક્તિનું નિરૂપણ સમજાવે છે. દેવહુતિજી ભક્તિયોગનો માર્ગ અને સંસારના માર્ગો વિસ્તારથી કહેવા વિનંતી કરે છે, જેનાથી પુરુષ સર્વ તરફથી રાગરહિત થાય છે. વૈરાગ્યને ભગવાનનો ગુણ ગણીને તે ભક્તિ દ્વારા પ્રાપ્ત થવામાં કોઈ દોષ નથી એમ વક્તા સમજાવે છે.
શ્લોક ૪, ૫ અને ૬ — કાલનું સ્વરૂપ અને કપિલ ભગવાનની દયા
વક્તા શ્લોક ૪માં કાલનું સ્વરૂપ સમજાવે છે, જે ઈશ્વરના સ્વરૂપ જેવું છે અને મોટાઓને પણ વશ રાખનારો છે. શ્લોક ૫માં દેવહુતિજી કહે છે કે મિથ્યા અભિમાનવાળા, ચક્ષુરહિત, અંધકારમાં સુઈ રહેલા, કર્મથી થાકેલા લોકોના અજ્ઞાનને દૂર કરવા કપિલ ભગવાન યોગનો પ્રકાશ કરનાર સૂર્ય સમાન છે. વક્તા લોકની આઠ ઉણપો અને યોગના આઠ અંગો દ્વારા કપિલ ભગવાન કેવી રીતે ઉદ્ધાર કરે છે તે સમજાવે છે. શ્લોક ૬માં કપિલ ભગવાન દેવહુતિજીના મનોહર વચનથી પ્રસન્ન થઈ, દયાથી પીડાઈને તેમને ઉત્તર આપવાનું શરૂ કરે છે.
શ્લોક ૭ — ભક્તિના વિવિધ માર્ગો અને જીવોનો સ્વભાવ
વક્તા શ્લોક ૭ની ઉત્થાનિકા રજૂ કરે છે કે કપિલ ભગવાન મુખ્ય ભક્તિ કહેવા માટે ગુણોને લીધે જુદા જુદા પ્રકારની ભક્તિ કહે છે. વક્તા સ્પષ્ટ કરે છે કે દેવહુતિજીની મુખ્ય ભક્તિ માટેની અયોગ્યતા હોવા છતાં, સોપાદિક ભક્તિ દ્વારા નિર્ગુણ ભક્તિ પ્રાપ્ત કરવાની વાત કરવામાં આવશે. ભક્તિના ઘણા પ્રકારો હોય છે કારણ કે જીવોના મત અને સ્વભાવ જુદા જુદા હોય છે. વક્તા સમજાવે છે કે આત્મા ચિદંશ હોવા છતાં લિંગદેહમાં પ્રવેશ કરવાથી જીવ બની જાય છે અને કાલ, દેશ, ગુણ અને કર્મવાસનાને લીધે તેના સ્વભાવ જુદા જુદા થઈ જાય છે.