મંગળાચરણ
સત્રનો પ્રારંભ મંગળાચરણથી થાય છે, જેમાં વક્તા શ્રીમદ્વાલ્લભ નંદનમ્ અને શ્રીમદ્ આચાર્યચરણની સ્તુતિ કરે છે.
પ્રશ્નોત્તર — પૂર્વ કારિકા સંબંધિત શંકા સમાધાન
આ સત્રનો પ્રારંભ પૂર્વ સત્રમાં ઉદ્ભવેલા એક પ્રશ્નના સમાધાનથી થાય છે. પ્રશ્ન હતો કે કારિકા ૨ અને ૪ માં ભક્તિનું જે નિરૂપણ થયું છે, તે ૨૫મા અધ્યાયમાં વર્ણિત નિર્ગુણ ભક્તિથી કેવી રીતે અલગ છે. વક્તાએ સમજાવ્યું કે અભય આપનારી અને વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત કરાવનારી ભક્તિનું નિરૂપણ કાલના સંબંધથી કરવામાં આવ્યું છે, જ્યારે ૨૫મા અધ્યાયમાં કાલ સંબંધ વિનાની ભક્તિનું વર્ણન છે. આ દ્રષ્ટિભેદથી પુનરુક્તિ દોષ લાગતો નથી.
અધ્યાય ૨૯નો પરિચય અને ભક્તિના તામસ-રાજસ-સાત્વિક પ્રકાર
આ સત્રમાં શ્રીમદ્ભાગવતના ત્રીજા સ્કંધના ૨૯મા અધ્યાયનું નિરૂપણ શરૂ થાય છે, જેમાં ભક્તિ અને કાલનું વર્ણન છે. શ્લોક ૮ થી ૧૦માં ભક્તિના તામસ, રાજસ અને સાત્વિક પ્રકારોને સમજાવવામાં આવ્યા છે. તામસ ભક્તિ હિંસા, દંભ અથવા ઈર્ષ્યાને લક્ષમાં રાખીને કરાય છે, જે ક્રોધી અને ભેદ જોનાર છે. મહાપ્રભુજીએ 'ભાવ' શબ્દનો અર્થ બુદ્ધિરૂપ, ધ્યાનરૂપ, તપરૂપ કહ્યો છે, ભક્તિ નહીં, કારણ કે આવા મનોભાવવાળાને શ્રવણાદિ ભક્તિનો અધિકાર નથી. રાજસ ભક્તિ વિષયો, યશ અથવા ઐશ્વર્યને લક્ષમાં રાખીને પ્રતિમા વગેરેમાં પૂજન કરે છે, અને સાત્વિક ભક્તિ કર્મનો નાશ કરવા, ભગવાનને અર્પણ કરવા, અથવા પૂજન કરવું જોઈએ તેવા વિચારથી કરવામાં આવે છે, જેમાં પણ ભેદદ્રષ્ટિ હોય છે.
નિર્ગુણ ભક્તિનું લક્ષણ — ગંગાજલ દ્રષ્ટાંત
શ્લોક ૧૧માં નિર્ગુણ ભક્તિનું લક્ષણ દર્શાવવામાં આવ્યું છે. આચાર્યચરણ સમજાવે છે કે ભગવાનના ગુણના માત્ર શ્રવણથી સર્વના હૃદયમાં રહેનાર ભગવાન વિશે મનની નિરંતર ગતિ થાય છે. આ ગતિ એવી છે જેવી ગંગાના જલની સમુદ્રમાં નિરંતર ગતિ હોય છે. જેવી રીતે ગંગાનું જલ પર્વતોને તોડીને પણ સમુદ્રમાં ભળે છે, તેવી રીતે આ ભક્તિ લૌકિક અને વૈદિક વિઘ્નોને દૂર કરીને પ્રભુ તરફ પ્રયાણ કરે છે. વક્તા સમજાવે છે કે 'મન' એ ઉપલક્ષણ છે, જે દેહ, ઇન્દ્રિય, પ્રાણ વગેરે સર્વને આવરી લે છે.
અહેતુક્ય અને અવ્યવહિતા ભક્તિનું સ્વરૂપ
શ્લોક ૧૨, ૧૩ અને ૧૪માં પુરુષોત્તમ વિશે હેતુ વિનાની (અહેતુક્ય) અને વિરામ વિનાની (અવ્યવહિતા) ભક્તિને નિરંતર ભક્તિયોગ અથવા આત્યંતિક ભક્તિયોગ કહ્યો છે. આવા ભક્તજનોને સાલોક્ય, સારષ્ટિ, સામિપ્ય, સારૂપ્ય અને એકત્વ જેવા મુક્તિના ફલ આપવામાં આવે તો પણ તેઓ મારી સેવા વિના તેનો સ્વીકાર કરતા નથી. 'વિના મતસેવનમ્' સમાસથી જણાય છે કે સેવા જ આનંદરૂપ થયેલી છે. નિરંતર ભક્તિ કાલ કે કર્મથી અટકતી નથી, કારણ કે નિદ્રા અને ભોજન પણ સેવા માટે જ હોવાથી તે સેવા કરાવનારા છે. આ ભક્તિયોગ સ્વતંત્ર છે અને ભગવાનની જેમ જ ફલ પ્રાપ્ત કરાવનારો છે, જેનાથી ભક્ત ત્રણ ગુણવાળા સંસારનું ઉલ્લંઘન કરીને ભગવાનની સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરવા યોગ્ય થાય છે. વક્તાએ ગીતાજીના ૧૪મા અધ્યાયનો સંદર્ભ પણ આપ્યો.
નિર્ગુણ ભક્તિના સાધનો — સ્વધર્મ અને ક્રિયાયોગ
શ્લોક ૧૫માં નિર્ગુણ ભક્તિને પ્રાપ્ત કરવા માટેના સાધનોનું વર્ણન શરૂ થાય છે, જે અંતઃકરણની શુદ્ધિ માટે છે. કુલ ૧૬ સાધનો વર્ણવવામાં આવશે. આ શ્લોકમાં બે મુખ્ય સાધનો, સ્વધર્મ અને ક્રિયાયોગ,નું નિરૂપણ છે. સ્વધર્મ એટલે દેહના કાર્યથી પ્રાપ્ત થયેલો વર્ણાશ્રમ ધર્મ, જે સારી રીતે આચરેલો, નિમિત્ત વિનાનો (નિષ્કામ) અને પોતાની જાતનાઓના સમૂહ સાથેનો શ્રેષ્ઠ હોવો જોઈએ. સ્નાન વગેરે સ્માર્ત સ્વધર્મ પૃથ્વીના અંશના દોષનો નાશ કરનારો છે. ક્રિયાયોગ એટલે યજ્ઞરૂપ વૈદિક કર્મ, જે પ્રશંસા કરનારા હોય અને જેમાં ઘણી હિંસા ન હોય. પિષ્ઠ પશુનો અર્થ અનાજને પીસીને બનાવેલી પશુની આકૃતિ છે, જેનો હોમ કરવામાં આવે છે. આ ક્રિયાયોગ આધ્યાત્મિક દોષનો નાશ કરે છે અને જલ તત્વની શુદ્ધિ કરાવે છે.
પ્રશ્નોત્તર — ભક્તિના સાધનોનું વિશેષ વિવેચન
આ સત્રમાં અંતઃકરણની શુદ્ધિના સાધનો આધિભૌતિક, આધ્યાત્મિક અને આધિદૈવિક એમ ત્રણ પ્રકારના છે તેની ચર્ચા થઈ. વક્તાએ સ્પષ્ટ કર્યું કે સ્માર્ત, શ્રૌત અને તાંત્રિક ધર્મો અનુક્રમે આધિભૌતિક, આધ્યાત્મિક અને આધિદૈવિક શુદ્ધિ કરાવનારા છે. આ શુદ્ધિ ધર્મ, જ્ઞાન અને ભક્તિ માટે ઉત્તમ રીતે પ્રાપ્ત કરાવવામાં મદદરૂપ થાય છે. સ્નાનથી શરીરમાં રહેલા પાર્થિવ દોષો દૂર થાય છે. આ પ્રશ્નોત્તરમાં નિર્ગુણ ભક્તિ અને સાધન ભક્તિના ઉપાયો વચ્ચેના ભેદ અંગે પણ ચર્ચા થઈ.