મંગળાચરણ
સત્રનો પ્રારંભ મંગળાચરણથી કરવામાં આવ્યો.
અધ્યાયનો પરિચય અને ભક્તિના સાધનોની શરૂઆત
વક્તા દ્વારા ભાગવતશાસ્ત્રના ત્રીજા સ્કંધના ૨૯મા અધ્યાયનો પરિચય આપવામાં આવ્યો, જેમાં ભક્તિ અને કાલના વર્ણનની વાત કરવામાં આવી. અગાઉના શ્લોકોમાં ભક્તિના તામસ, રાજસ અને સાત્વિક પ્રકારોનું વર્ણન થયું. કપિલજી દ્વારા ભક્તિયોગ અને કાલના સ્વરૂપ વિશે દેવહૂતિજીના પ્રશ્નોનું નિરૂપણ થયું. આ શ્લોક ૧૫ થી ભક્તિ પ્રાપ્ત કરવા માટેના સાધનોનું વર્ણન ચાલી રહ્યું છે.
શ્લોક ૧૬ — તાંત્રિક ભક્તિના પાંચ અંગો અને તેજ તત્વ શુદ્ધિ
શ્લોક ૧૬માં તાંત્રિક ધર્મથી ભક્તિના સાધનો સમજાવવામાં આવ્યા. આ સાધનોમાં ભગવાનના ઘીષ્ણ્યાણી સ્થાનોના દર્શન, ચરણ સ્પર્શ, પૂજા, સ્તુતિ અને વંદન એમ પાંચ અંગોનું વર્ણન થયું. સુબોધિનીજી અનુસાર, આ પાંચેયનું સામર્થ્ય અંતઃકરણની શુદ્ધિ માટે છે. અગ્નિને તેજ તત્વનું મુખ્ય સ્વરૂપ માની, જેમ અગ્નિ ધાતુની શુદ્ધિ કરે છે, તેમ આ સાધનોથી તેજ તત્વની શુદ્ધિ થાય છે.
શ્લોક ૧૭ — મહત્તાનું સન્માન, દીન પર દયા, યમ-નિયમ
આ શ્લોકમાં ભક્તિના અન્ય સાધનોનું વર્ણન થયું: પોતાથી મોટાઓનું ઘણું સન્માન કરવું, દુઃખી-ગરીબડાઓ ઉપર દયા રાખવી, અને પોતાની સમાન હોય તેમની સાથે મૈત્રી રાખવી, ઈર્ષ્યા કે તિરસ્કાર ન કરવા. આ સાધનોથી ચક્ષુના દર્શનના અને સ્પર્શના દોષો દૂર થાય છે. દસમું સાધન યમ અને નિયમ છે, જે દરેક ૧૨ પ્રકારના છે, અને તે હાથ તથા પગની શુદ્ધિ કરે છે. યમ-નિયમનું વિસ્તૃત વર્ણન શ્રીમદ્ભાગવતના ૧૧મા સ્કંધના ૧૯મા અધ્યાયમાંથી આપવામાં આવ્યું.
શ્લોક ૧૮ — અધ્યાત્મ શ્રવણ, કીર્તન અને ઇન્દ્રિય શુદ્ધિ
શ્લોક ૧૮માં ભક્તિના ૧૨મા સાધન તરીકે અધ્યાત્મિક સાંખ્યયોગ વગેરે શાસ્ત્રોનું ગુરુમુખથી શ્રવણ કરવું કાનને શુદ્ધ કરનારું કહ્યું છે. ૧૩મું સાધન ભગવાનના નામનું સદા કીર્તન કરવું એ વાણીને શુદ્ધ કરનારું છે, જેમાં ભગવાનના ગુણો અને કર્મોનું પણ કીર્તન શામેલ છે. ૧૪મું સાધન સર્વ સ્થળે સરળતા રાખવી એ નાકની શુદ્ધિ કરાવે છે, જે મનની શાંતિ અને શ્વાસની સ્વાભાવિકતા સાથે સંબંધિત છે. ૧૫મું સાધન આર્યોનો (ઉત્તમ પુરુષોનો) સંગ એ જીભની શુદ્ધિ કરાવનારો છે, જે ભગવાન સિવાયના બીજા રસને અટકાવે છે. ૧૬મું સાધન અહંકાર ન રાખવાથી મનની શુદ્ધિ થાય છે.
શ્લોક ૧૯-૨૦ — શુદ્ધ અંતઃકરણ, ભગવત્પ્રાપ્તિ અને યોગ
શ્લોક ૧૯માં જણાવ્યું કે ઉપરોક્ત ૧૬ સાધનો દ્વારા અંતઃકરણ શુદ્ધ થયેલો પુરુષ ભગવાનના ગુણો માત્ર સાંભળતા જ સંપૂર્ણ રીતે પ્રાપ્ત થાય છે. આ બાબત લાંબા સમયથી પરદેશ ગયેલ પુત્ર કે પતિના ગુણ સાંભળીને મન તેમાં પ્રવેશ કરે તે દ્રષ્ટાંતથી સમજાવવામાં આવી. શ્લોક ૨૦માં મુખ્ય સાધન તરીકે યોગનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું. જેમ વાયુરૂપ રથવાળી ગંધ નાક તરફ જાય છે, તેમ વિકાર વિનાનું ચિત્ત યોગમાં રમી રહેલું આત્મા તરફ જાય છે. આ યોગ ભક્તિ અને વૈરાગ્યને અંગ તરીકે વર્ણવે છે, અને અવિકારી ચિત્ત માટે તે સર્વ સાધનો પ્રાપ્ત કરાવનાર છે.
શ્લોક ૨૧ — સગુણ ભક્તિની નિંદા: ભક્તિનું અનુકરણ
શ્લોક ૨૧થી ત્રણ પ્રકારની સગુણ ભક્તિની નિંદા થાય છે (તામસ, રાજસ, સાત્વિક). સુબોધિનીજી કહે છે કે આ ભક્તિ માત્ર અનુકરણ છે, સાચી ભક્તિ નથી. કારણ કે, ભગવાન સર્વ પ્રાણીઓમાં આત્મા રૂપે, જીવરૂપ અને દેહરૂપ સ્થિત છે (કાશકૃષ્ણના મત પ્રમાણે બ્રહ્મસૂત્ર ૧.૪.૨૨નો ઉલ્લેખ). સર્વભૂતોમાં રહેલા ભગવાનની અવગણના કરીને, પોતાના આત્માને માત્ર મર્ત્ય શરીર જાણીને જે પૂજા કરે છે, તે પૂજન નટની પેઠે માત્ર અનુકરણ છે.
શ્લોક ૨૨ — પ્રતિમા પૂજનમાં દોષ અને રાખમાં હોમ
આ શ્લોકમાં જણાવ્યું છે કે જે સર્વ પ્રાણીઓમાં રહેલા આત્મા અને ઈશ્વરને ત્યજીને મૂર્ખાઈથી પ્રતિમાનું પૂજન કરે છે, તે રાખમાં હોમ કરે છે. ભગવાન સર્વના દેહમાં ત્રણ સ્વરૂપથી રહેલા છે: પ્રાણી માત્રમાં તેમના રૂપથી, આત્માના રૂપથી અને અંતર્યામીના રૂપથી. આ સર્વરૂપ ભગવાનને ત્યજીને કેવળ પ્રતિમામાં ભજન કરવું તે પ્રમાણ નથી. સ્વતંત્ર ભગવદ્માર્ગમાં પ્રતિમા પૂજનને મુખ્ય કહેલું છે, પરંતુ તે પૂજાના વિષય, અધિકારી અને પ્રમાણ જુદા જુદા હોવાથી અહીં વિરોધ નથી. ૧૨મા સ્કંધમાં કહ્યા અનુસાર પુરુષનારાયણનું પૂજન કરવાથી ભેદ અને સગુણતાના દોષો થતા નથી.
શ્લોક ૨૩ — સગુણ ભક્તિના દોષ અને મનની અશાંતિ
શ્લોક ૨૩માં સગુણ ભક્તિ કરનારના દોષોનું વર્ણન કરતાં કહ્યું કે પ્રતિમામાં જ્ઞાન, ક્રિયા, ચૈતન્ય અને આનંદ ન હોવાથી, તેને ઉત્પન્ન કરવા યોજેલા પૂજન કરનારના જ્ઞાન વગેરે પાછળથી જતા રહે છે. સર્વ પ્રાણીઓમાં ભગવાન રહેલા છે એવી અવગણનાને લીધે ભગવાન પ્રતિમામાંથી પોતાનું રૂપ ત્યાજી જતા રહે છે. આથી પૂજન રાખમાં કરેલા હોમ જેવું નિષ્ફળ થાય છે. જો ભક્ત અન્ય જીવોમાં ભગવાનને ન જુએ, તો તેના ભગવત્પ્રત્યેના પૂજ્યભાવમાં પણ ક્ષતિ આવે છે, જે મહાપ્રભુજીના દ્રષ્ટાંતથી સમજાવવામાં આવ્યું.