મંગળાચરણ
સત્રનો પ્રારંભ મંગળાચરણથી થાય છે.
અધ્યાય ૨૯: શ્લોક ૫ થી ૩૨ નો સંક્ષિપ્ત પૂર્વાવલોકન
વક્તા શ્રીમદ ભાગવતના તૃતીય સ્કંધના ૨૯મા અધ્યાયનો પૂર્વાવલોકન પ્રસ્તુત કરે છે. તેઓ અધ્યાયના મુખ્ય વિષયો જેમ કે બંધ અને મુક્તિ પ્રકરણ, મનુની ઉત્પત્તિ, કરદમજીની મુક્તિ, માતા દેવહુતીની મુક્તિ, કપિલદેવજીનો ઉપદેશ, સાંખ્ય, ભગવત્ધ્યાનરૂપ યોગ અને ચતુર્વિધ ભક્તિનું વર્ણન કરે છે. શ્લોક ૫ થી ૩૨ સુધીના મુદ્દાઓનું સંક્ષિપ્ત વિવરણ કરવામાં આવે છે, જેમાં ભક્તિના સાત્વિક, રાજસ અને તામસ પ્રકારો, નિર્ગુણ ભક્તિ, સગુણ ભક્તિની નિંદા અને ઉત્તમ બ્રાહ્મણના લક્ષણોનો સમાવેશ થાય છે.
શ્લોક ૩૩: આત્મસમર્પણ, કર્તાપણાનું અભિમાન અને સમદ્રષ્ટિ
આ શ્લોકમાં ઉત્તમ ભક્તના લક્ષણોનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. વક્તા સમજાવે છે કે ભગવાનને સર્વ કર્મના ફળ અને આત્મા અર્પણ કરનાર, કર્તાપણાનું અભિમાન ન રાખનાર અને સમાન દ્રષ્ટિવાળો પુરુષ ઉત્તમ છે. નિરર્થક ત્યાગ કરવા કરતાં ભગવાનને સમર્પણ કરવું એ શ્રેષ્ઠ છે. જુદા જુદા શાસ્ત્રોમાં જ્ઞાન, કર્મ, ઉપાસના માર્ગના ઉત્તમ પુરુષોનું વર્ણન છે, પરંતુ ભક્તિ અને જ્ઞાન ઉત્તમ છે. ભક્તિમાં પણ આત્મસમર્પણ સર્વોત્તમ છે, અને જ્ઞાનમાં સાંખ્ય તથા બ્રહ્મજ્ઞાન શ્રેષ્ઠ છે. આવા ભક્તથી ઉત્તમ કોઈ પ્રાણી નથી તેમ ભગવાન સ્વયં કહે છે.
શ્લોક ૩૪: સર્વ પ્રાણીઓમાં ભગવાનનો પ્રવેશ અને તેમને માન આપવું
જો કોઈ ઉત્તમ ભક્તની સેવા અને ભજન કરવામાં આવે તો શાસ્ત્રો ફળરહિત થાય અને ભક્તમાં અભિમાન આવી શકે તેવી શંકાનું સમાધાન આ શ્લોકમાં અપાયું છે. ભગવાન કહે છે કે ઈશ્વરે પોતાના જીવરૂપ અંશથી આ પ્રાણીઓમાં પ્રવેશ કરેલો હોવાથી, મનથી આ પ્રાણીઓને પ્રણામ કરવા જોઈએ અને ઘણું માન આપવું જોઈએ. આવો અધિકારવાળો ભક્ત પોતે કોઈની પૂજા કરાવવાને બદલે સર્વ જીવોને પ્રણામ કરે છે, કારણ કે ભગવાન બધામાં છ ગુણો સાથે નિવાસ કરેલા છે. જો આમ ન કરે તો તે પોતાના સ્થાનમાંથી ભ્રષ્ટ થાય છે. કોઈપણ જીવને હલકો ન માનવો જોઈએ, કારણ કે તે ભગવાનનો જ અંશ છે અને લીલા માટે તરતમ ભાવ રાખેલ છે.
શ્લોક ૩૫: ભક્તિયોગ અને અષ્ટાંગયોગની સ્વતંત્રતા
વક્તા શ્લોક ૩૫નું વિવરણ કરતાં જણાવે છે કે કપિલદેવજી માતા દેવહુતીજીને કહે છે કે તેમણે ભક્તિયોગ અને આઠ અંગવાળો યોગ (અષ્ટાંગયોગ) કહ્યા છે. આ બેમાંથી કોઈપણ એકનું આચરણ કરવાથી પુરુષ ભગવાનને પ્રાપ્ત કરે છે. અહીં ભક્તિ અને જ્ઞાનનો સમુચ્ચય જરૂરી છે કે વૈકલ્પિક એ પ્રશ્નનું સમાધાન મળે છે કે આ બંનેમાંથી એકથી પણ ફળપ્રાપ્તિ થાય છે. ભક્તિ સ્વતંત્ર સાધનરૂપ છે, જ્યારે અષ્ટાંગયોગ જ્ઞાનમાં ઉપયોગી છે, પરંતુ ભક્તિ તેના અંગરૂપ નથી. શાસ્ત્રનો અર્થ એવો નથી કે ભક્તિ અને જ્ઞાન બંને સાથે કરવા, પરંતુ બંનેમાંથી એક પસંદ કરી શકાય છે.
શ્લોક ૩૬-૩૭: કાલનું સ્વરૂપ અને મહાત્મ્ય — ભગવાનનું રૂપ
આ વિભાગમાં વૈરાગ્ય થવાના કારણરૂપ ભગવાનરૂપ કાલના મહાત્મ્યનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. વક્તા શ્લોક ૩૬ અને ૩૭નું પારાયણ કરે છે: 'એતદ્ભગવતો રૂપં બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ। પરં પ્રધાનં પુરુષો દૈવં કર્મ વિચિષ્ટિતમ્॥ રૂપભેદાસ્પદં દિવ્યં કાલ ઇતિ અભિધિયતે। ભૂતાનાં મહદાદીનાં યતઃ ભિન્ન દ્રશાં વયમ્॥' એટલે કે વશ રાખનાર પ્રકૃતિ, પુરુષ, દૈવ, કર્મ અને સ્વભાવ એ જગત બ્રહ્મ, ભગવાન, પરમાત્માનું રૂપ છે. જુદા જુદા આકારોવાળું અને ન જોવામાં આવતું જગત કાલ એમ કહેવાય છે, જેનાથી મહતત્વ વગેરે ભેદ જોનાર ભૂતોને ભય પ્રાપ્ત થાય છે. કાલનું કાર્ય ઉત્પત્તિ અને પ્રલય કરવાનું છે, અને જીવ પોતાના અધિકાર પ્રમાણે કાલનું સ્વરૂપ પ્રાપ્ત કરે છે. આ સર્વ જગત ભગવાનનું જ રૂપ છે અને કાલ પણ ભગવાન જ છે.
શ્લોક ૩૬-૩૭: કાલના સ્વરૂપ પર પ્રશ્નોત્તર અને ચર્ચા
વક્તા કાલના સ્વરૂપ પર ચર્ચા ચાલુ રાખે છે. તે સમજાવે છે કે જગત ભગવદરૂપ હોવાથી જ કાલરૂપ સિદ્ધ થાય છે. મહાપ્રભુજી શ્રુતિ વાક્યો 'આત્મ એવ ઇદં સર્વમ્' અને 'બ્રહ્મ એવ ઇદં સર્વમ્' નો સંદર્ભ આપીને આત્મા અને બ્રહ્મ બંને પ્રકારે જગતનું નિરૂપણ કરે છે. આત્મા પોષકપણું અને બ્રહ્મ સર્વત્ર હોવાપણું દર્શાવે છે. આત્મા પ્રકારવાળો છે અને બ્રહ્મ પ્રકાર રહિત છે. કાલને ભગવાનનું જ એક રૂપ માનવામાં આવે છે, જે પ્રકૃતિમાં ક્ષોભ ઉત્પન્ન કરે છે. કાલમાં ચિદંશ અને આનંદાંશનો તિરોભાવ હોય છે, અને સદંશનું પ્રાકટ્ય હોય છે. કાલથી મહતત્વ વગેરેને પણ ભય થાય છે કારણ કે બધું જ કાલમાં લય પામે છે, અને કાલ બહિર્મુખોને ગળી જાય છે.