મંગળાચરણ અને શ્લોક ૩૭ — કાલનું સ્વરૂપ
સત્રનો પ્રારંભ મંગળાચરણથી થાય છે. ત્યારબાદ શ્લોક ૩૭ પરથી ચર્ચા શરૂ થાય છે, જેમાં બ્રહ્મ, પરમાત્મા અને ભગવાનના સ્વરૂપોને 'વશ રાખનાર', 'પ્રધાનમ' અને 'વિચેષ્ટિતમ' સાથે કેવી રીતે સમજવા તે પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં આવે છે. છઠ્ઠી ફૂટનોટના આધારે, 'ભગવાન' શબ્દથી પ્રકાર અને નિરાકાર બંને પ્રાપ્ત થતા હોવાથી, પરમાત્મા શબ્દનો અર્થ નિરર્થક થાય છે કે કેમ તે ચર્ચાય છે. વક્તા શ્રીમહાપ્રભુજીના મંતવ્યને સમજાવે છે કે જગત આકારવાળું અને પ્રકાર રહિત બંને હોઈ શકે છે. શ્લોકમાં કાલ, કર્મ, સ્વભાવ, પ્રકૃતિ અને પુરુષ — આ પાંચ પ્રકારોથી જગતની ઉત્પત્તિ અને તેના સ્વરૂપભૂત હોવા પર ભાર મૂકવામાં આવે છે. કાલને સર્વનો આધાર અને મહતત્વ વગેરેને ભય ઉત્પન્ન કરનાર તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે.
શ્લોક ૩૭ — બ્રહ્મ, પરમાત્મા, ભગવાન અને કાલનું મહાત્મ્ય
ચર્ચા શ્લોક ૩૭ ના સંદર્ભમાં બ્રહ્મ, પરમાત્મા અને ભગવાનની ત્રિવિધતા પર કેન્દ્રિત છે. શ્રીમહાપ્રભુજીના મતે, આ ત્રણેય શબ્દો જગતના બે પ્રકારનું નિરૂપણ કરે છે: સપ્રકારક (આકારવાળું) અને નિષ્પ્રકારક (પ્રકાર રહિત). ભગવાનના રૂપ તરીકે ઐશ્વર્યાદિ ગુણો, આત્મા તરીકે જગતનો ભેદ, અને બ્રહ્મ તરીકે સતસ્વરૂપનું નિરૂપણ કરવામાં આવે છે. શ્લોકના ઉત્તરાર્ધમાં પર, પ્રધાન, પુરુષ, દૈવ (કાલ કે ભગવદ્ઇચ્છા), કર્મ (અદૃષ્ટ), અને વિચેષ્ટિત (સ્વભાવ) — આ છ તત્વોને ભગવાનના રૂપ તરીકે ગણાવવામાં આવે છે. 'કાલ બહિર્મુખોને ગળી જાય છે' તેની વિશેષ ચર્ચા થાય છે, જેમાં 'ભેદદ્રષ્ટિ' ને બહિર્મુખતાનું કારણ ગણાવવામાં આવે છે. સર્વનિર્ણયની કારિકા ૧૦૫ ના આધારે સમજાવવામાં આવે છે કે અંતર્મુખ જીવો કાલથી ભયમુક્ત હોય છે, કારણ કે તેમને સચ્ચિદાનંદરૂપનો અનુભવ થાય છે, જ્યારે બહિર્મુખ જીવોને કાલ ગ્રસ્ત કરી જાય છે.
શ્લોક ૩૮ — કાલનું આધિદૈવિક સ્વરૂપ
અહીંયા શ્લોક ૩૮ માં કાલનું આધિદૈવિક સ્વરૂપ સમજાવવામાં આવે છે, જે ઉપાસના કરવા યોગ્ય છે. કાલને યજ્ઞના અધિપતિ વિષ્ણુ તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે ('યજ્ઞો વય વિષ્ણુહું'). તે મહાભૂતો સાથે અંદર પ્રવેશ કરી સર્વનો આધાર થાય છે. કાલની વ્યાપ્તિ અંદર અને બહાર બંને સ્થળે છે, જે દરેકની ઉત્પત્તિ અને અંતનું કારણ છે. 'પ્રવેશ' નો અર્થ 'હણનાર સ્વરૂપથી' સમજાવવામાં આવે છે, જે દર્શાવે છે કે અગ્નિ વગેરે પણ સમય સાથે નાશ પામે છે. કાલ 'પ્રેરણા કરનારાઓનો પ્રભુ' છે, જે બ્રહ્માજી વગેરેને પણ વશમાં રાખે છે. કાલ 'ગણે છે, જાણે છે અથવા ભક્ષણ કરે છે'. કાલ ભગવાનની ક્રિયાશક્તિરૂપ ચેષ્ટા છે અને જ્ઞાનીઓને સચ્ચિદાનંદ રૂપે પ્રકટ થાય છે. આ રીતે કાલ, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશને પણ પોતાના વશમાં રાખે છે.
શ્લોક ૩૯ — કાલની નિષ્પક્ષતા અને પ્રમાદી મનુષ્ય
શ્લોક ૩૯ કાલના નિષ્પક્ષ સ્વભાવનું વર્ણન કરે છે. કાલને કોઈ વાહલો નથી, શત્રુ નથી અને કોઈ બાંધવ પણ નથી. તે સર્વને માટે સામાન્ય છે કારણ કે બધા કાલમાં જ ઉત્પન્ન થયેલા છે. કાલ પોતે સાવધાન રહીને 'પ્રમાદવાળા મનુષ્યમાં' પ્રવેશ કરે છે, એટલે કે જે ભગવદ્સેવામાં પ્રમાદી છે અથવા ભેદદ્રષ્ટિ રાખે છે. જેઓ કાલને યથાર્થ રૂપે જુએ છે, તેમને તે ગ્રહણ કરતો નથી, પરંતુ અસાવધાન અને પ્રમાદી મનુષ્યને તે વાઘની પેઠે ભક્ષણ કરવા માટે પ્રવેશ કરે છે. પુરુષોત્તમ સહસ્ત્રનામમાંથી 'કાલ સામર્થ્યદાતા' નામનો સંદર્ભ પણ અહીંયા આપવામાં આવે છે, જે દર્શાવે છે કે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કાલને સામર્થ્ય પ્રદાન કરે છે, અને તે કાલ યજ્ઞોના ફળ આપનારા વિષ્ણુ છે. ભક્તિની દ્રષ્ટિએ, જે ભગવાનથી વિમુખ રહે છે તેને કાલ ગ્રસ્ત કરી જાય છે.
શ્લોક ૪૦-૪૧ — કાલના ભયનો પ્રભાવ
શ્લોક ૪૦ અને ૪૧ કાલના જ્ઞાનથી ઉદ્ભવતા ભયનું નિરૂપણ કરે છે. તેના ભયથી વાયુ વાય છે, સૂર્ય તપે છે, દેવ વૃષ્ટિ કરે છે અને નક્ષત્રોનો સમૂહ પ્રકાશે છે. વનસ્પતિઓ, લતાઓ અને ઔષધિઓ પણ ભયભીત થઈને પોતપોતાના સમયે પુષ્પો અને ફળો ધારણ કરે છે. મહાપ્રભુજીની કારિકા ૧૧ નો ઉલ્લેખ કરીને સમજાવવામાં આવે છે કે મોટા અધિકારીઓ, મૂઢ જીવો, જળ પદાર્થો, તત્વો અને દેવો — બધા કાલથી ભય પામેલા છે. વાયુ, સૂર્ય, ઇન્દ્રદેવ અને જ્યોતિષચક્ર પણ કાલના ભયથી પોતાના કાર્યો સમયસર કરે છે. મૂઢ વનસ્પતિઓ (પીપળો), ફળ આપતી લતાઓ (કોળું) અને પાંદડાવાળી લતાઓ, તેમજ ચોખા વગેરે ઔષધિઓ પણ નક્ષત્રના પ્રદેશનું ઉલ્લંઘન કર્યા વિના નિશ્ચિત સમયે ફૂલ અને ફળ ધારણ કરે છે.
શ્લોક ૪૨-૪૫ — કાલનું કાર્ય અને અવ્યય સ્વરૂપ
શ્લોક ૪૨ માં જળ પદાર્થો પર કાલના ભયનો પ્રભાવ દર્શાવવામાં આવે છે: નદીઓ વહે છે, સમુદ્ર મર્યાદા તજતો નથી, અગ્નિ જલે છે, અને પૃથ્વી પર્વતો સાથે ડૂબતી નથી. શ્લોક ૪૩ માં તત્વો પર કાલનો પ્રભાવ કહે છે: આકાશ પ્રાણીઓના સ્થાનને ધારણ કરે છે અને સાત તત્વોથી વીંટળાયેલ મહતત્વ પોતાના દેહને વિસ્તારે છે. શ્લોક ૪૪ માં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ જેવા ગુણાભિમાની દેવો પણ કાલને વશ રહીને સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલયના કાર્યો દરેક યુગમાં કરે છે. શ્લોક ૪૫ કાલનું કાર્ય અને ઉપસંહાર કરે છે. કાલ અનંત છે, સર્વનો અંત કરનારો છે, પોતે આરંભ રહિત છે પણ સર્વનો આરંભ કરનારો છે. તે કાર્ય ઉત્પન્ન કરતો હોવા છતાં અવ્યય (નાશ રહિત) રહે છે, જેમ બીજ નાશ રહિત હોય છે. તે પિતા વગેરેથી પુત્ર વગેરેને ઉત્પન્ન કરતો અને હણનારને પણ મૃત્યુથી હણે છે. કાલનું આ જ્ઞાન વૈરાગ્ય ઉત્પન્ન કરે છે. કાલના આધિદૈવિક, આધ્યાત્મિક અને આધિભૌતિક સ્વરૂપોની ચર્ચા પણ કરવામાં આવે છે.