મંગળાચરણ
આ વિભાગમાં સત્રના પ્રારંભે મંગળાચરણનું પઠન કરવામાં આવ્યું છે. શાસ્ત્રોક્ત પરંપરા અનુસાર કોઈપણ શુભ કાર્યના આરંભે મંગળાચરણ કરવામાં આવે છે.
શ્લોક ૩૭ — કાલના સ્વરૂપનું વિસ્તૃત વર્ણન
આ શ્લોકમાં બ્રહ્મ, પરમાત્મા અને ભગવાન એવા ત્રણ સ્વરૂપોના સંદર્ભમાં કાલના વિવિધ ગુણોનું વિવેચન કરવામાં આવ્યું છે. વક્તા દ્વારા પર, પ્રધાન, પુરુષ, દૈવ (કાલ કે ભગવદ્ઇચ્છા), કર્મ અને સ્વભાવ — આ છ પ્રકારોનું વિસ્તૃત વર્ણન કરીને કાલ કેવી રીતે આ બધાનો નિયામક છે તે સમજાવવામાં આવ્યું છે. કાલથી બધાને ભય થાય છે કારણ કે કાલ બહિર્મુખોને ગળી જાય છે.
પ્રશ્નોત્તર — શ્લોક ૩૭ ના સંદર્ભમાં કાલનો વિષય
અહીં શ્લોક ૩૭ ના સંદર્ભમાં 'બહિર્મુખ' શબ્દનો અર્થ અને કાલનો પ્રભાવ, તેમજ કાલના સ્વરૂપની સ્પષ્ટતા પર પ્રશ્નોત્તર કરવામાં આવે છે. વક્તા સમજાવે છે કે ભેદદ્રષ્ટિ એ જ બહિર્મુખતા છે અને આ દ્રષ્ટિ ભયનું કારણ છે. કાલને ભગવાનથી અભિન્ન જોવો એ જ મુખ્ય હેતુ છે.
શ્લોક ૩૮ — કાલનું આધિદૈવિક સ્વરૂપ અને તેની વ્યાપ્તિ
આ શ્લોકમાં કાલની ઉપાસના કરવા યોગ્ય હોવાના કારણરૂપ તેના આધિદૈવિક સ્વરૂપનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. કાલ સર્વમાં અંદરથી પ્રવેશ કરી અને બહારથી આધારરૂપ રહી વ્યાપ્ત છે. યજ્ઞનો અધિપતિ વિષ્ણુ છે અને તે જ દેવ કાલરૂપ છે. કાલ ગણે છે, જાણે છે અને ભક્ષણ કરે છે. કાલ બ્રહ્મા વગેરે દેવોને પણ વશ રાખનાર પ્રભુ છે.
શ્લોક ૩૯ — કાલની નિરપેક્ષતા અને પ્રમાદી પર પ્રભાવ
આ શ્લોકમાં કાલનું સ્વરૂપ સમજાવતા કહેવામાં આવ્યું છે કે તેને કોઈ વાહલો નથી, કોઈ શત્રુ નથી અને કોઈ બાંધવ પણ નથી. કાલ સર્વસામાન્ય છે. છતાં, જેઓ સાવધાન છે તેને કાલ ગ્રહણ કરતો નથી, પરંતુ જે પ્રમાદી મનુષ્ય છે, તેને વાઘની પેઠે ભક્ષણ કરવા માટે તેમાં પ્રવેશ કરે છે. ભગવાન-નિષ્ઠ જીવો કાલના ભયથી મુક્ત હોય છે.
શ્લોક ૪૦-૪૧ — કાલના ભયથી પ્રકૃતિ અને જીવોનું કાર્ય
આ શ્લોકોમાં કાલના જ્ઞાનના ફળરૂપ ભયનું વર્ણન કરતા કહેવાયું છે કે કાલના ભયથી વાયુ, સૂર્ય, દેવો (ઇન્દ્રદેવ), નક્ષત્રોનો સમૂહ (જ્યોતિષચક્ર), વનસ્પતિઓ, લતાઓ અને ઔષધિઓ પોતપોતાના સમયે કાર્ય કરે છે. મહાપ્રભુજીની કારિકા 'અધિકારીણો મહા મહાંતો' દ્વારા સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે કે મોટા અધિકારીઓ, મૂળ જીવો, જળ પદાર્થો, તત્વો અને દેવો બધા કાલથી ભય પામેલા છે.
શ્લોક ૪૨-૪૪ — કાલના ભયથી તત્વો અને દેવોનું નિયંત્રણ
શ્લોક ૪૨ માં કાલના ભયથી નદીઓ વહે છે, સમુદ્ર પોતાની મર્યાદા તજતો નથી, અગ્નિ જલે છે અને પૃથ્વી પર્વતો સાથે ડૂબતી નથી તેમ જળ પદાર્થોનું નિયંત્રણ દર્શાવાયું છે. શ્લોક ૪૩ માં આકાશ પ્રાણીઓના સ્થાનને ધારણ કરે છે અને મહતત્વ પોતાના દેહને વિસ્તારે છે તેમ તત્વોની કાલાધીનતા વર્ણવી છે. શ્લોક ૪૪ માં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ જેવા ગુણાભિમાની દેવો પણ દરેક યુગમાં કાલને વશ રહીને સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલયના કાર્યો કરે છે, જે તેમનું મહાત્મ્ય દર્શાવે છે.
શ્લોક ૪૫ — કાલનું અનંત અને અવ્યય સ્વરૂપ
આ શ્લોકમાં કાલનું કાર્ય કહેતા ઉપસંહાર કરવામાં આવ્યો છે કે કાલ પોતે અનંત છે પણ સર્વનો અંત કરનારો છે. તે આરંભ રહિત છે પણ સર્વનો આરંભ કરનારો છે. કાલ કાર્ય ઉત્પન્ન કરતો હોવા છતાં અવ્યય (નાશ રહિત) રહે છે, જેમ બીજ પોતે નષ્ટ થઈને અંકુરણ કરે છે, પરંતુ કાલ એવો નથી, તે અવ્યય છે. કાલ પિતાથી પુત્રને ઉત્પન્ન કરતો હોય તેમ જનથી જનને ઉત્પન્ન કરે છે અને હણનારને મૃત્યુથી હણે છે. કાલના આ જ્ઞાનથી વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે, અને જે કાલથી ભય પામતો નથી અને તેની અંદર જ રહે છે તેની ગતિ આગળ કહેવામાં આવશે.