અધ્યાય ૩૦ : ગ્રહસ્થને કાળથી થતું દુઃખ — નિરૂપણ પ્રારંભ
વક્તા શ્રીમદભાગવત શાસ્ત્રના ત્રીજા સ્કંધ, સ્વર્ગલીલા અંતર્ગત પ્રકરણ ૧૦, જીવની મુક્તિનો સંદર્ભ આપે છે. અગાઉ ૨૯મા અધ્યાયમાં કપિલ મુનિએ માતા દેવહૂતિને વૈરાગ્ય માટે કાળનું સ્વરૂપ બતાવ્યું હતું. હવે અધ્યાય ૩૦, 'ગ્રહસ્થને કાળથી થતું દુઃખ', તેનું પારાયણ કરવામાં આવે છે. શ્લોક ૧ થી ૩૪ સુધીના અધ્યાયનું સંપૂર્ણ પારાયણ આ ભાગમાં કરાય છે, જે ગ્રહસ્થ જીવનમાં કાળ દ્વારા થતી પીડાઓ અને મૃત્યુ પછીની ગતિનું વર્ણન કરે છે.
અધ્યાય સંગતિ અને કારિકા વિવરણ
ભાગવતાર્થનો પ્રારંભ થાય છે, જેમાં પહેલાં અધ્યાયોની સંગતિ સમજાવવામાં આવે છે. મહાપ્રભુજીની કારિકા ૧૮૮ની ફૂટનોટમાંથી મહાભૂત, તન્માત્રા, ઇન્દ્રિય અને બુદ્ધિના સંસ્કારરૂપ જન્મનું નિરૂપણ જોયું. આધિદૈવિક, આધ્યાત્મિક અને આધિભૌતિક એમ ત્રણ પ્રકારના ગુણોનું વર્ણન કરાય છે. ભક્તિ, સાંખ્ય જ્ઞાન અને યોગ — આ ચાર ગુણો મહાભૂત વગેરેનો સંસ્કાર કરનારા છે. આધ્યાત્મિક કાળ (સંવતસર રૂપ), કરણ (મુક્તોનો સંગ) અને જગત તેને આધીન છે તેવી બુદ્ધિના સંસ્કારરૂપ છે. ત્યારબાદ શ્રીમહાપ્રભુજીની ચાર કારિકાઓનું વિવરણ થાય છે. કારિકા ૧માં કાળના કાર્યોમાં ભય પામ્યા વિના ઘરમાં રહેનાર મૂઢ પુરુષ દુઃખી કહેવાય છે તે સમજાવ્યું. કારિકા ૨માં કાળનો વિષય બહિર્મુખ હોવાથી બંને લોકમાં દુઃખ આપનારો ગણાય છે તે સ્પષ્ટ કરાય છે. કારિકા ૩માં ગ્રહસ્થને પુનર્જન્મ થતા સુધી બંને લોકમાં ઘણું દુઃખ થાય છે તે કહેલું છે. કારિકા ૪માં જન્મથી મરણ સુધીનું દુઃખ ૧૮ શ્લોકોથી અને પુનર્જન્મ થતા સુધીનું દુઃખ ૧૬ શ્લોકોથી વર્ણવાયું છે તે સમજાવ્યું.
શ્લોક ૧-૩ : કાળનું પરાક્રમ અને જીવનું અજ્ઞાન
ઉત્થાનિકામાં જણાવ્યું છે કે ભગવાન વિષ્ણુ કાળ રૂપે બહિર્મુખ રહેતા દુઃખ આપે છે, તે ન જાણવાથી મનુષ્ય દુઃખ પામે છે. શ્લોક ૧માં વાદળાઓની હાર જેમ વાયુને વશ છે, તેમ પ્રાણી બલવાન કાળને વશ છે. પ્રાણી તેનાથી પ્રેરાતો હોવા છતાં તેના પરાક્રમને જાણતો નથી. કાળ સર્વને ભય ઉત્પન્ન કરનારો છે, છતાં મનુષ્ય તેના પરાક્રમને જાણતો નથી. શ્લોક ૨ની ઉત્થાનિકામાં કાળે કરેલું સર્વ કાર્યોમાં દુઃખ કહે છે. સુખ પ્રાપ્ત કરવા માટે પુરુષ દુઃખથી જે જે પદાર્થ પ્રાપ્ત કરે છે, ભગવાન કાળ તેનો નાશ કરે છે. પુરુષ ભગવાને કરેલા કાર્યનો શોક કરે છે. ભગવદદત્ત હોવાથી શાંત રહેવું જોઈએ, શોક ન કરવો જોઈએ. શ્લોક ૩માં ભગવાનનું આ કૃત્ય કેવા પ્રકારનું છે તે પ્રશ્ન થાય છે. દુષ્ટ બુદ્ધિવાળો સંતતિ સહિત નાશવંત દેહના સંબંધવાળા ઘર, ક્ષેત્ર અને ધનને મોહને લીધે નિત્ય માને છે. કાળ તેને વૈરાગ્ય થાય તે માટે આ પ્રમાણે કરે છે.
શ્લોક ૪-૫ : સંસારમાં સુખપ્રાપ્તિ અને વૈરાગ્યનો અભાવ
ઉત્થાનિકામાં પ્રશ્ન કરાય છે કે ધન વગેરેનો નાશ કરવાથી શું લાભ થશે અને હલકી યોનિમાં જન્મેલો પોતે જ વૈરાગ્યવાળો થશે? શ્લોક ૪માં આ સંસારમાં પ્રાણી જે જે યોનિમાં જાય છે, તે તે યોનિમાં તે સુખ પ્રાપ્ત કરે છે અને વૈરાગ્યવાળો થતો નથી. સંસારનો સ્વભાવ ન તો ઉત્તમ છે કે ન અધમ. પ્રાણી કુતરાની કે કીડાની યોનિમાં પણ સુખની અનુભૂતિ કરે છે. રાજા કે ઇન્દ્રના દેહમાં જેમ સુખ પ્રાપ્ત કરે તેમ સ્ત્રી, અન્ન અને નિંદ્રા પ્રાપ્ત કરે છે, તેથી વૈરાગ્યવાળો થતો નથી. શ્લોક ૫ની ઉત્થાનિકામાં કર્મથી નરક પ્રાપ્ત થતા દારૂણ દુઃખ જોઈને વૈરાગ્ય ઉત્પન્ન થશે તેવી શંકા થાય છે. પુરુષ નરકમાં રહેલો હોવા છતાં દેવની માયાથી મોહ પામેલો ત્યાં નરકનું સુખ હોવાથી દેહ તજવા ઈચ્છતો નથી. કુંભીપાક વગેરે નરકોમાં દેહ પ્રાપ્ત થયા હોવા છતાં જીવ તેને છોડવા નથી ઈચ્છતો. નરકના સંબંધવાળું સુખ જેવું તેને લાગે છે, મજ્જા વગેરે ખાવાનું સુખ હોવાથી દેહ તજવા ઈચ્છતો નથી. માયા તીવ્ર દુઃખને પણ સુખ તરીકે જણાવે છે.
શ્લોક ૬-૭ : દેહાદિમાં દ્રઢ મૂળ અને પાપકર્મ
ઉત્થાનિકામાં પૂછાય છે કે આ મનુષ્યના જન્મમાં અવશ્ય જેમનું પોષણ કરવાનું છે તેવા પુત્ર, સ્ત્રી વગેરે દુઃખ દેશે ત્યારે વૈરાગ્ય થશે? શ્લોક ૬માં દેહ, સ્ત્રી, પુત્રો, ઘર, પશુ, ધન અને બંધુઓમાં જેનું મૂળ દ્રઢ થયેલું છે તેવા અંતઃકરણવાળો પોતાને કૃતાર્થ માને છે. આત્મા એટલે દેહ, જાયા એટલે સ્ત્રી, સુતા એટલે પુત્રો, અગારમ એટલે ઘર, પશુઓ, ધન અને બંધુઓ — આ પ્રાકૃત છ અંગોમાં અહંતા-મમતાત્મક મન લાગી ગયું છે. ભારથી પીડાયેલો હોવા છતાં, દુઃખ પ્રાપ્ત કરતો હોવા છતાં, પોતાને કૃતાર્થ માને છે. તેથી તે દેહ વગેરેથી ઉલટી તેને આસક્તિ જ થાય છે, પરંતુ વૈરાગ્ય થતો નથી. શ્લોક ૭ની ઉત્થાનિકામાં આ છ અંગો સુખ આપનારા જ છે એમ પણ ન માનવું એમ કહે છે. તેમના પોષણ કરવાની ચિંતાથી સર્વ અંગોમાં ઘણી પીડા પામતો, દુષ્ટ અંતઃકરણવાળો, મૂઢ સદા પાપો કર્યા કરે છે. આ સ્ત્રી વગેરેના પોષણની ચિંતાથી અંગો પીડાય છે. માત્ર આ લોકમાં જ નહીં, પરંતુ પરલોકમાં પણ દુઃખ પામે છે. મૂઢ રહી, પાપ કરવામાં વિરોધ કરનારા વાક્યોના વિચાર કર્યા વિના, અંતઃકરણની શુદ્ધિ રહિત રહી, દુષ્ટ પ્રકારે ધન પ્રાપ્ત કરવાના અથવા ઇન્દ્રિયોથી થતા પાપો કરે છે.
શ્લોક ૮-૧૦ : વ્યભિચારિણી માયા અને કપટરૂપ ધર્મ
શ્લોક ૮ની ઉત્થાનિકામાં આટલું કરવા છતાં આ લોકનું સુખ પ્રાપ્ત કરતો નથી એમ કહે છે. વ્યભિચારિણી સ્ત્રીઓની એકાંતમાં રચેલી માયાથી અને તોતડું બોલતા બાળકોની વાતોથી હરાયેલા અંતઃકરણ અને ઇન્દ્રિયોવાળો ગ્રહસ્થ જેમાં કપટરૂપ ધર્મ છે અને દુઃખોની પરંપરા છે તેવા ઘરોમાં સાવધાન રહી દુઃખનો ઉપાય કરતાં તેને સુખ જેવું માને છે. અસતી સ્ત્રીઓની માયા એટલે કપટથી ઠગવા માટે કરેલા કાર્યથી અંતઃકરણ અને ઇન્દ્રિયો સ્ત્રીને વશ થયેલા છે. એકાંતમાં રચેલી માયા ભગવાનનું ભજન વગેરેથી પણ દૂર થતી નથી. એકાંતમાં ભક્તિ કરવાથી જ તે દૂર થાય છે, જે ગ્રહસ્થ માટે સંભવ નથી, તેથી માયા ઉલ્લંઘન થઈ ન શકે તેવી છે. તોતડા મધુર વચનો બોલનારા નાના બાળકોની વાતોથી પણ અંતઃકરણ અને ઇન્દ્રિયો હરાયેલા છે. શ્લોક ૯માં તેને પરલોક ન હોવાનું સ્પષ્ટ કહેલું છે. ઘરોમાં ધર્મ મુખ્ય છે એમ લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે, પરંતુ તેમાં કપટરૂપ જ ધર્મ અથવા ધર્મનો છલ હોય છે. દુઃખની પરંપરા હોય છે તેવા ઘરોમાં સાવધાન રહી દુઃખનો ઉપાય કરતાં તેને સુખ જેવું માને છે. કપટવાળો ધર્મ હોવાને લીધે પરલોકમાં પણ દુઃખ થાય છે. ગ્રહસ્થ આશ્રયમાં આવી, સ્ત્રીઓ માટે ધર્મના વિષયમાં મોટું કાર્ય કરી, જેમ તરસથી મરતો જલનું પાન કરીને પોતાને સુખી માને, તેવું તેનું સુખ હોય છે. શ્લોક ૧૦ની ઉત્થાનિકામાં બંને લોકમાં સુખ ન મળે તો પણ દુઃખ પણ નહીં થાય તેથી ઘર અત્યંત નિંદનીય નથી એવી શંકા થાય છે. જ્યાં ત્યાં કરેલી ઘણી હિંસાથી પ્રાપ્ત કરેલા ધનથી પુરુષ તેઓનું પોષણ કરે છે, જેમના પોષણ કરવાથી વધેલાનો ભોગ કરતાં નરકમાં જાય છે. પોતાની અને બીજાની ઘણી હિંસાથી પ્રાપ્ત કરેલા ધનથી પુત્રો વગેરેનું પોષણ કરે છે. સામાન્ય રીતે કુટુંબનું પોષણ કરનારો રૌરવ નરકમાં પડે છે. લોભી, શાસ્ત્ર વિરુદ્ધ વર્તન કરનાર રાજાનું ધન ગ્રહણ કરનાર તામિશ્ર, અંધતામિશ્ર વગેરે ૨૧ નરકોમાં જાય છે. બ્રહ્મહત્યા જેવા પાપો કરીને સ્ત્રીઓના મલ કાઢવાના સ્થાન બનાવનારા લોકોનો આ લોક કે પરલોક કેવો પ્રાપ્ત થવાનો?
શ્લોક ૧૧-૧૩ : ધંધાની અસફળતા અને કુટુંબ દ્વારા અનાદર
ઉત્થાનિકામાં કહે છે કે શક્તિવાળી અવસ્થામાં કંઈ પણ ધર્મ અથવા ભોગ પ્રાપ્ત થયો નહીં. હવે શક્તિહીન હોય ત્યારે તો સારી રીતે નરક પ્રાપ્ત થાય છે અને ભોગો પ્રાપ્ત થતા નથી. શ્લોક ૧૧માં વારંવાર આરંભેલો ધંધો તૂટી પડતાં લોભને વશ થયેલો, સત્વહીન થઈ પરને માટે ધન પ્રાપ્ત કરવાની ઈચ્છા કરે છે. ગ્રહસ્થની આજીવિકા ધંધા પર છે, તે કાળને લીધે વારંવાર આરંભેલા હોવા છતાં તૂટી પડે છે. ધન વિના પોષણ થતું નથી, તેથી લોભને વશ થયેલો અને વિવેક તથા ધૈર્ય વગરનો થઈ, ગુરુને માટે અથવા દેવને માટે ધન પ્રાપ્ત કરવાની ઈચ્છા કરે છે. ચોરી કરવાનો વિચાર પણ કરે છે. પરાર્થ કરવાથી સફળતા પ્રાપ્ત થઈ શકે એવા વિચારથી ગુરુ કે દેવતા માટે ધન પ્રાપ્ત કરવા ઈચ્છા કરે છે, જેથી તેમનો સ્વાર્થ પણ સિદ્ધ થાય. શ્લોક ૧૨ની ઉત્થાનિકામાં આ લોકનું સુખ થતું ન હોવાનું કહે છે. કુટુંબનું પોષણ કરવાની શક્તિ વિનાનો, મંદ ભાગ્યવાળો, વૃથા ઉદ્યમવાળો, ધન વિનાનો, મૂઢ બુદ્ધિવાળો લાચાર થઈ ધનનું ધ્યાન કરતો નિશાસા નાખે છે. મંદ ભાગ્યવાળો હોવાથી દૈવથી પણ ધન પ્રાપ્ત થતું નથી. થોડું ધન પ્રાપ્ત કરવાનો પણ વૃથા ઉદ્યમ કરે છે. સંપૂર્ણ રીતે ધન અને કાંતિ રહિત થઈ જાય છે. પહેલાના વિષયોનું ધ્યાન કરતો માત્ર નિશાસા મુકે છે. મૂઢ બુદ્ધિવાળો હોવાથી પરલોક પ્રાપ્ત કરવા પ્રયત્ન કરતો નથી. શ્લોક ૧૩ની ઉત્થાનિકામાં પોતાનાથી સુખ પ્રાપ્ત થતું નથી અને દુઃખ થાય છે એમ કહીને બીજાથી થતા દુઃખ કહે છે. પોતાનું પોષણ કરવાની શક્તિ વિનાના થયેલાનો તેની સ્ત્રી વગેરે જેમ દુષ્ટ ખેડૂતો ઘરડા બળદનો આદર કરતા નથી, તેમ પહેલા જેવો આદર કરતા નથી. ખાવાનું વગેરે પણ આપતા નથી. જેમ ખેડૂત ઘરડા બળદને અન્ન અથવા છાયણો પણ કરી આપતો નથી તેમ સ્ત્રી વગેરે પણ આદર કરતા નથી.
શ્લોક ૧૪-૧૭ : વૃદ્ધાવસ્થાના દુઃખ અને મરણ તરફ ગતિ
ઉત્થાનિકામાં કહે છે કે અપમાન કરાયેલો હોવા છતાં વૈરાગ્યવાળો થતો નથી. શ્લોક ૧૪-૧૫માં તેવી સ્થિતિમાં પણ જેને વૈરાગ્ય થયેલો નથી તેવો, પોતે જેમનું પોષણ કરેલું તેમનાથી પોષણ કરાતો, ગડપણથી કદરૂપો થયેલો, કુતરાની પેઠે અપમાનથી નાખેલું ઝડપી લેતો, રોગી, મંદ જઠરાગ્નિવાળો, થોડા આહારવાળો અને થોડી ક્રિયાવાળો, જેનું મરણ નજીકમાં છે તેવો ઘરમાં રહે છે. પહેલા જેણે પોષણ કરેલું તેનાથી હવે પોતે પોષણ પામે છે. સન્માન વિના રહે છે. ગડપણથી કદરૂપો થયેલો છે, જે મરણ થવાના ચિન્હો દર્શાવે છે. કરચલીઓ, ધોળા વાળ વગેરે મરણ નજીકમાં હોવાનો નિશ્ચય છે. અપમાનથી નાખેલા ચોખા વગેરે કુતરાની પેઠે ઝડપી લઈ ખાઈને પણ ઘરમાં રહે છે. અંદરનું દુઃખ કહે છે કે તે રોગી હોય છે અથવા જેનું અન્ન પચેલું નથી તેવો હોય છે. મંદ જઠરાગ્નિવાળો હોવાથી થોડા આહારવાળો થાય છે, ભોગ થતો નથી અને પુરુષાર્થ પ્રાપ્ત થતો નથી. ઇન્દ્રિયો જેવા પ્રાપ્ત થયેલા સાધનો પણ સુખ આપનારા નથી તે સમજે છે, છતાં વૈરાગ્ય નથી આવતું. શ્લોક ૧૬માં કફથી જેનો નાળીનો માર્ગ રોકાયેલો છે, ઊંચે જતા વાયુને લીધે જેના ડોળા ફાટેલા છે, ઉધરસ અને શ્વાસથી જેને દુઃખ થાય છે તેવો કંઠમાં ઘરેડાનો અવાજ કરે છે. શ્લોક ૧૭માં સૂતેલો, શોક કરતા પોતાના બંધુઓથી વિંટળાયેલો, કાળના પાશને વશ થયેલો, બોલાવવા છતાં બોલતો નથી.