મંગળાચરણ
સત્રનો પ્રારંભ મંગળાચરણથી થાય છે.
શ્લોક ૩૭ — બ્રહ્મ પરમાત્મા ભગવાનના સ્વરૂપોનું વર્ણન
શ્રીમહાપ્રભુજી શ્લોક ૩૭ માં બ્રહ્મ, પરમાત્મા અને ભગવાન એવા ત્રણ તત્વોની માન્યતાઓને સમજાવે છે. અહીં જગતને સપ્રકારક (આકારવાળું) અને નિષ્પ્રકારક (આકાર વગરનું) એમ બંને રૂપે વર્ણવવામાં આવ્યું છે. કાલ, કર્મ અને સ્વભાવરૂપ પાંચ તત્વોને ભગવાનના રૂપ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. વક્તા સમજાવે છે કે કાલ ભગવત સ્વરૂપ જ છે, જેનાથી મહતત્વ વગેરેને પણ ભય થાય છે અને ભેદદ્રષ્ટિ ભયનું કારણ છે.
શ્લોક ૩૭નું વિવરણ અને કાલનું સ્વરૂપ
શ્લોક ૩૭ ના વિવરણમાં, વક્તા પ્રકૃતિ, પુરુષ, દૈવ (કાલ કે ભગવદ ઈચ્છા), કર્મ અને સ્વભાવ — આ પાંચેયને ભગવાનના રૂપ તરીકે સમજાવે છે. બહિર્મુખ એટલે કે ભગવાનથી વિમુખ રહેલા જીવોને કાલ ગળી જાય છે. કાલ અંતર્મુખ જીવોને ભયભીત કરતો નથી કારણ કે તેઓ ભગવાનના સ્વરૂપને ઓળખીને અંદર તરફ વળેલા હોય છે. સર્વનિર્ણયની કારિકા ૧૦૫ ના આધારે કાલમાં ચિદંશ અને આનંદઅંશનો તિરોભાવ હોય છે, જ્યારે સદંશનું થોડુંક પ્રાકટ્ય હોય છે.
અધ્યાય ૨૯નો સંદર્ભ અને શ્લોક ૩૮ — કાલનું આધિદૈવિક સ્વરૂપ
વક્તા અધ્યાય ૨૯ ના સંદર્ભમાં ભક્તિ અને વૈરાગ્યને યોગના ઉત્તમ સાધન તરીકે પ્રસ્થાપિત કરે છે. કાલ ઉપાસના કરવા યોગ્ય કેમ છે તે સમજાવવા માટે શ્લોક ૩૮ માં કાલના આધિદૈવિક સ્વરૂપનું વર્ણન છે. કાલ એ જ વિષ્ણુ છે, યજ્ઞના અધિપતિ છે, અને પ્રેરણા કરનારાઓના પ્રભુ છે. કાલ મહાભૂતો સાથે અંદર પ્રવેશ કરી સર્વનો આધાર થાય છે. વ્યાપ્તિના અર્થમાં કાલ સર્વસ્થળે અંદર અને બહાર વ્યાપ્ત છે, તે ગણે છે, જાણે છે અને ભક્ષણ પણ કરે છે. બ્રહ્માદિ દેવોને પણ તે વશ રાખે છે.
શ્લોક ૩૯ — કાલનું સર્વસામાન્ય અને પ્રમાદગ્રસ્તોને હણનાર સ્વરૂપ
શ્લોક ૩૯ માં કાલના સ્વરૂપને સમજાવતા કહે છે કે તેને કોઈ વાહલો નથી, શત્રુ નથી, કે બાંધવ નથી, કારણ કે સર્વ કાલમાં જ ઉત્પન્ન થયા છે. વક્તા સમજાવે છે કે આ કાલ સાવધાન રહીને પ્રમાદવાળા મનુષ્યોમાં જ પ્રવેશ કરે છે. જે ભગવાનનિષ્ઠ છે અને ભેદદ્રષ્ટિ રાખતા નથી, તેમને કાલ ગ્રાસ કરતો નથી. કાલનું આધિદૈવિક સ્વરૂપ વિષ્ણુ છે, જે ઉપાસ્ય છે, જ્યારે હણવાનો સ્વભાવ તેનું એક કાર્ય છે.
શ્લોક ૪૦-૪૧ — કાલના ભયથી મોટા અધિકારીઓ અને જળ પદાર્થોનું કાર્ય
શ્લોક ૪૦ અને ૪૧ માં કાલના જ્ઞાનમાં ફલરૂપ ભયનું વર્ણન છે. જેના ભયથી વાયુ વાય છે, સૂર્ય તપે છે, ઇન્દ્ર વૃષ્ટિ કરે છે, નક્ષત્રો પ્રકાશે છે. જેના ભયથી વનસ્પતિઓ, લતાઓ અને ઔષધીઓ પોતાના સમયે પુષ્પો અને ફળો ધારણ કરે છે. મહાપ્રભુજી કારિકા ૧૧ માં સમજાવે છે કે મોટા અધિકારીઓ, મૂઢ જીવો, જળ પદાર્થો, તત્વો અને દેવો — બધા કાલથી ભય પામેલા છે. કાલના ભયને લીધે જ સૂર્ય યોગ્ય તાપ આપે છે અને નક્ષત્રો પોતાના સમયે પ્રકાશે છે.
શ્લોક ૪૨-૪૪ — જળ પદાર્થો, તત્વો અને દેવો પર કાલનો પ્રભાવ
શ્લોક ૪૨ માં દર્શાવે છે કે જેના ભયથી નદીઓ વહે છે, સમુદ્ર મર્યાદા તજતો નથી, અગ્નિ જલે છે અને પર્વતો સાથે પૃથ્વી ડૂબતી નથી. શ્લોક ૪૩ માં તત્વો પર કાલનો પ્રભાવ કહે છે કે જેને વશ હોવાથી આકાશ પ્રાણીઓના સ્થાનને ધારણ કરે છે અને સાતથી વિંટાયેલ મહતત્વ લોકરૂપ દેહને વિસ્તારે છે. શ્લોક ૪૪ માં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ જેવા ગુણાભિમાની દેવો પણ કાલના ભયથી સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલયના કાર્યો દરેક યુગમાં નિયમિત રીતે કરે છે. આ જગત તેમને વશ હોવા છતાં તેઓ પણ કાલને જ વશ છે.
શ્લોક ૪૫ — કાલનું કાર્ય અને ઉપસંહાર
શ્લોક ૪૫ માં કાલનું કાર્ય કહેતા ઉપસંહાર કરવામાં આવે છે. કાલ પોતે અનંત છે, સર્વનો અંત કરનારો છે, પોતે આરંભ રહિત છે, અને સર્વનો આરંભ કરનારો છે. કાર્ય ઉત્પન્ન કરતો હોવા છતાં તે અવ્યય રહે છે, અર્થાત બીજ વગેરેની જેમ નાશ રહિત છે. કાલ પિતા વગેરેથી જનને (પુત્ર વગેરેને) ઉત્પન્ન કરતા હણનારને પણ મૃત્યુરૂપથી હણે છે. વક્તા સમજાવે છે કે કાલનું જ્ઞાન આપણને વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત કરાવે છે. જે આનાથી ભય પામતો નથી અને આની અંદર જ રહે છે, તેની ગતિ આગળ ૩૦મા અધ્યાયમાં કહેવામાં આવશે.