મંગળાચરણ
સત્રનો પ્રારંભ મંગળાચરણથી થાય છે.
શ્લોક ૩૭ — બ્રહ્મ, પરમાત્મા અને ભગવાન સ્વરૂપ તથા કાલનું નિરૂપણ
આ શ્લોકમાં બ્રહ્મ, પરમાત્મા અને ભગવાનના સ્વરૂપ વિશેની માન્યતાઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. વક્તા સમજાવે છે કે જગત બે પ્રકારનું છે – આકારવાળું અને પ્રકાર રહિત (બ્રહ્મ). ભગવાન શબ્દથી પ્રકારવાળું અને પ્રકાર વગરનું બંને પ્રાપ્ત થાય છે. કાલનું સ્વરૂપ પાંચ પ્રકારે વર્ણવવામાં આવ્યું છે: વશ રાખનાર, પ્રધાન (પ્રકૃતિ), પુરુષ, દૈવ (કાલ કે ભગવદ ઈચ્છા/કર્મ અદ્રષ્ટરૂપ), અને વિચેષ્ટિત (સ્વભાવ). કાલને ભગવત્ સ્વરૂપ તરીકે જોવામાં આવે છે, જેનાથી મહત્ત્વ વગેરેને પણ ભય થાય છે. કાલ બહિર્મુખોને ગળી જાય છે, પરંતુ અંતર્મુખ જીવોને કાલનો ભય લાગતો નથી કારણ કે તેઓ ભગવત્ સ્વરૂપને ઓળખે છે.
શ્લોક ૩૮ — કાલનું આધિદૈવિક સ્વરૂપ
વક્તા ૨૯મા અધ્યાયનો સંદર્ભ આપે છે, જેમાં શ્લોક ૭ થી ૩૪માં ભક્તિનું સ્વરૂપ અને શ્લોક ૩૬ થી ૪૫માં વૈરાગ્યના કારણરૂપ કાલનું મહાત્મ્ય દર્શાવેલું છે. શ્લોક ૩૮માં કાલનું આધિદૈવિક સ્વરૂપ સમજાવવામાં આવ્યું છે કે કાલ ઉપાસના કરવા યોગ્ય કેમ છે. જે મહાભૂતો સાથે અંદર પ્રવેશ કરી સર્વનો આધાર થઈ પ્રાણીઓનું ભક્ષણ કરે છે, તે વિષ્ણુ નામનો યજ્ઞનો અધિપતિ કાલ પ્રેરણા કરનારાઓનો પ્રભુ છે. કાલ જગત પર શાસન કરનારા બ્રહ્માજી વગેરેના પણ પ્રભુ છે, અને તે યજ્ઞનું ફળ આપનાર વિષ્ણુ છે. તે અંદર સર્વ સ્થળે રહેલ છે અને આધાર હોવાથી બહાર સર્વ સ્થળે રહેલ છે.
શ્લોક ૩૯ — કાલનું સર્વસામાન્ય સ્વરૂપ અને પ્રમાદી જીવો પર અસર
આ શ્લોકમાં દર્શાવ્યું છે કે કાલને કોઈ વાહલો નથી, કોઈ શત્રુ નથી કે કોઈ બાંધવ નથી. તે સર્વને સામાન્ય છે. કાલ સર્વનું મૂળ કારણ છે, પરંતુ કોઈનું વિકારવાળું સ્વરૂપ નથી. વક્તા સમજાવે છે કે જે આ કાલને જુએ છે એટલે કે સાવધાન રહે છે, તેને કાલ ગ્રહણ કરતો નથી. પરંતુ, પ્રમાદી મનુષ્યમાં આ નાશ કરનારો કાલ વાઘની પેઠે ભક્ષણ કરવા માટે પ્રવેશ કરે છે. પ્રમાદી એટલે ભગવદ્સેવામાં અસાવધાન રહેનાર જીવ. પુરુષોત્તમ સહસ્રનામનો સંદર્ભ આપીને 'કાલ સામર્થ્યદાતા' નામની ચર્ચા કરવામાં આવી, જેમાં શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને કાલને સામર્થ્ય આપ્યું છે, જેથી તે ઉપાસ્ય બની જાય છે. જે કાલને ભગવાનના સ્વરૂપ તરીકે ઓળખે છે, તેને મૃત્યુનો ભય નથી લાગતો.
શ્લોક ૪૦-૪૧ — કાલના ભયથી વાયુ, સૂર્ય, દેવો અને વનસ્પતિઓ પર થતી અસર
આ શ્લોકોમાં કાલના જ્ઞાનના ફળરૂપ ભયનું નિરૂપણ છે. જેના ભયથી વાયુ વાય છે, સૂર્ય તપે છે, ઇન્દ્ર વૃષ્ટિ કરે છે અને નક્ષત્રોનો સમૂહ પ્રકાશે છે. મહાપ્રભુજીની કારિકા 'અધિકારિણો મહા મહાંતો' નો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો, જે સૂચવે છે કે મોટા અધિકારીઓ, મૂઢ અચેતન તત્ત્વો અને દેવો બધા કાલથી ભય પામેલા છે. વનસ્પતિઓ, લતાઓ અને ઔષધિઓ પણ કાલના ભયથી પોતપોતાના સમયે પુષ્પો અને ફળો ધારણ કરે છે, તે પણ મુકરર નક્ષત્ર તથા પ્રદેશનું ઉલ્લંઘન કર્યા વિના થાય છે.
શ્લોક ૪૨-૪૪ — જળ પદાર્થો, તત્ત્વો અને દેવો પર કાલનો પ્રભાવ
શ્લોક ૪૨માં જળ પદાર્થો પર કાલના ભયનો પ્રભાવ દર્શાવ્યો છે: જેના ભયથી નદીઓ વહે છે, સમુદ્ર મર્યાદા તજતો નથી, અગ્નિ જલે છે, અને પર્વતો સાથે પૃથ્વી ડૂબતી નથી. શ્લોક ૪૩માં તત્ત્વો પર કાલનો નિયમ બતાવેલ છે કે જેને વશ હોવાને લીધે આકાશ પ્રાણીઓના સ્થાનને ધારણ કરે છે અને સાતથી વીંટળાયેલું મહત્ત્વ લોકરૂપ દેહને વિસ્તારે છે. શ્લોક ૪૪માં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ જેવા ગુણાભિમાની દેવો પણ કાલને વશ રહે છે. તેઓ સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલયના કાર્યો પણ કાલને અનુસરીને જ કરે છે. આ દેવોનું મહાત્મ્ય પણ કાલને લીધે જ છે, જે સ્થાવર-જંગમ જગત પર તેમનો અધિકાર દર્શાવે છે.
શ્લોક ૪૫ — કાલનું કાર્ય અને ઉપસંહાર
આ શ્લોકમાં કાલનું કાર્ય અને તેની ઉપસંહાર કરવામાં આવ્યો છે. કાલ પોતે અનંત છે, છતાં સર્વનો અંત કરનારો છે. તે આરંભ રહિત છે, છતાં સર્વનો આરંભ કરનારો છે. કાલ કાર્ય ઉત્પન્ન કરતો હોવા છતાં અવ્યય રહે છે, એટલે કે બીજ વગેરેની જેમ નાશ રહિત છે. કાલ પિતા વગેરેને ઉત્પન્ન થયેલાથી પુત્ર વગેરેને ઉત્પન્ન કરે છે અને હણનારને મૃત્યુના મરણરૂપથી હણે છે. કાલના આ જ્ઞાનથી વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. જે જીવ આનાથી ભય પામતો નથી અને આની અંદર જ રહે છે, તેની ગતિ ૩૦મા અધ્યાયમાં કહેવામાં આવશે.