શ્લોક ૧૬ અને ૧૭ — મૃત્યુ દ્વારા વૈરાગ્યનો ઉપદેશ
વક્તા શ્લોક ૧૬ અને ૧૭ નું પારાયણ કરતા સમજાવે છે કે કફથી નાળીનો માર્ગ રોકાતા, ઊંચે જતા વાયુઓને લીધે આંખોના ડોળા ફાટવાથી તથા ઉધરસ અને શ્વાસથી થતા દુઃખનું વર્ણન છે. કંઠમાં ઘરેડાનો અવાજ (ભૂંડ જેવો) દુર્ગતિ સૂચવે છે. શ્લોક ૧૭ માં વર્ણવેલ છે કે સૂતેલો જીવ શોક કરતા બંધુઓથી ઘેરાયેલો હોવા છતાં, કાળના પાસને વશ થયેલો હોવા છતાં, બોલાવવા છતાં બોલતો નથી. આ બધું લૌકિક વ્યવહારનું વર્ણન છે.
પ્રશ્નોત્તર — પોતાના કાર્યનો શોક ન થવો
પ્રતિભાગીઓ શ્લોક ૧૭ ની સુબોધિનીજીની પંક્તિ 'વ્યર્થમયં પ્રાણી સ્વાત્માનં નાશિતવાન્, ન હિ કૃતકાર્ય કશ્ચિત્ શોચતિ' અંગે ચર્ચા કરે છે. પ્રતિભાગીઓ વિવિધ રીતે સમજાવે છે કે સ્વજનો મૃત્યુ પામેલ વ્યક્તિનો શોક તેની વ્યક્તિગત ભાવનાઓ કે આત્માના ઉદ્ધાર માટે નથી કરતા, પરંતુ તેના વિના પાલનપોષણ કોણ કરશે કે તેની દોડાદોડી કોણ કરશે તે માટે કરે છે, આ લૌકિક વ્યવહાર છે. વક્તા શ્રીમહાપ્રભુજીના મતે આજ્ઞા કરે છે કે આ પ્રાણીએ પોતાનો આત્મા નકામો નાશ કર્યો છે, અને આ ઉદગાર આસપાસના લોકોના મોંઢેથી અનુકરણ રૂપે પ્રકટ થાય છે, કારણ કે પોતાના કાર્યને કરેલા હોય તેનો કોઈ શોક કરતું નથી.
શ્લોક ૧૮ — કુટુંબ પોષણ અને ઇન્દ્રિય વિજય વિના મરણ
સર્ગલીલાના અંતર્ગત મરણ સુધીના દુઃખનું વર્ણન ૧૮ શ્લોકોથી થયું છે. આ શ્લોકમાં કહેલ છે કે જે જીવે કુટુંબનું પોષણ કરવામાં ચિત્ત લગાવેલું છે, ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવ્યો નથી, અને જેને ઘણા દુઃખને લીધે બુદ્ધિનો નાશ થયો છે, તે સગાઓ રડતા હોય ત્યારે મરણ પામે છે. તેને ભગવાનના નામનું શ્રવણ પણ ન થાય તે માટે સ્વજનો રડતા હોય છે, અને પોતે પણ સ્મરણ કર્યા વિના જ પ્રાણ તજે છે. આથી ૧૮ વિદ્યાઓ વ્યર્થ થયાનું કહેલ છે, કારણ કે જો આ વિદ્યાઓનો અભ્યાસ કર્યો હોત તો અંતસમયે ભગવાનનું સ્મરણ આવ્યું હોત.
શ્લોક ૧૯ અને ૨૦ — યમદૂતો દ્વારા યાતના દેહનું ગ્રહણ
શ્લોક ૧૯ થી પરલોકમાં થતું દુઃખ ૧૬ શ્લોકોથી વર્ણવેલ છે. મરણાસન્ન જીવ બે ભયંકર ક્રોધવાળી દ્રષ્ટિવાળા યમદૂતોને જોઈને હૃદયમાં ભય પામીને મલમૂત્ર કરે છે. પ્રાણત્યાગ વખતે અશુદ્ધિ હોવાથી સંતાનો દ્વારા કરાતા સંસ્કારો પણ કલ્યાણ પ્રાપ્ત કરાવી શકતા નથી. વક્તા સમજાવે છે કે પુણ્ય ન હોવાથી અને 'ખડ માકડી'ની પેઠે દેહનો સંબંધ હોવાથી જીવ પંચમહાભૂતોનો દેહ છોડીને તરત જ યાતના દેહ ગ્રહણ કરે છે. શ્લોક ૨૦ માં યમદૂતો તે જીવને દુઃખ ભોગવવાના યાતના દેહમાં ગોંધી, બળથી ગળામાં બંધનોથી બાંધીને માર્ગે દૂર લઈ જાય છે. પ્રવૃત્તિ માર્ગમાં રહેલા બધાને યમના દૂતો લઈ જાય છે, અને જે શિક્ષા કરવા પાત્ર હોય તેને બાંધીને લઈ જાય છે, જેમ રાજાના સિપાહીઓ ગુનેગારને બાંધીને લઈ જાય છે.
શ્લોક ૨૧, ૨૨, ૨૩ — યમમાર્ગમાં થતાં દુઃખો
વક્તા સમજાવે છે કે માર્ગમાં થતું દુઃખ ચાર પુરુષાર્થોનો નાશ કરનારું હોવાથી ચાર શ્લોકોથી વર્ણવેલ છે. શ્લોક ૨૧ માં, બે યમદૂતો (પુણ્ય અને પાપના અધિષ્ઠાતા) થી જેનું હૃદય ભેદાયેલું છે, અને ધમકીભર્યા પ્રહારોથી ધ્રુજારી અનુભવી રહ્યો છે, તે જીવ માર્ગમાં કૂતરાઓથી કરડાતો દુઃખી થઈ પોતાના પાપનું સ્મરણ કરે છે. સુબોધિનીજી અનુસાર, કૂતરાઓ રાત અને દિવસના પાપના સાક્ષી દેવો છે. શ્લોક ૨૨ માં, ભૂખ અને તરસથી ઘેરાયેલો, તપેલી રેતીવાળા માર્ગ ઉપર સૂર્ય, દાવાનલ અને વાયુથી પીડાતો, પીઠ ઉપર ચાબુકથી પ્રહાર કરાતો તે અશક્ત જીવ આશ્રમ અને જળ વિનાના માર્ગે કષ્ટથી ચાલે છે. શ્લોક ૨૩ માં, જ્યાં ત્યાં પડતો, થાકેલો, મૂર્છા પામતો અને પાછો ઊભો થતો તે જીવ ઝડપથી યમના ઘેર લઈ જવામાં આવે છે, કેમ કે યાતના દેહમાં દુઃખ ભોગવવા માટે બેભાન અવસ્થા થતી નથી.
શ્લોક ૨૪ — યમમાર્ગની ઝડપી અને દૂરની યાત્રા
આ શ્લોકમાં યમદ્વારની ઝડપી અને દુઃખદ યાત્રાનું વર્ણન છે. કર્મ કરવાની ભૂમિથી દુઃખ ભોગવવાનું સ્થાન (નરક) ૯૯,૦૦૦ યોજન દૂર છે. આ વરાહકલ્પ પ્રમાણે કહેલું છે. જીવના પાપના પ્રમાણમાં તેને ત્રણ મુહૂર્તમાં (ઓછા પાપ માટે) અથવા બે મુહૂર્તમાં (વધારે પાપ માટે) આટલે દૂર લઈ જવામાં આવે છે. વક્તા સમજાવે છે કે શ્રીસુબોધિનીજી અનુસાર, ભૂમિની નીચે નરકો આવેલા છે, જે વરાહકલ્પ પ્રમાણે વર્ણવેલ છે અને બ્રહ્મકલ્પથી પણ વિરુદ્ધ નથી. આટલા વિશાળ માર્ગને આટલા ટૂંકા સમયમાં કાપવાથી જીવને અતિશય દુઃખ થાય છે, જે તેના પાપની ગંભીરતા દર્શાવે છે.
શ્લોક ૨૫, ૨૬, ૨૭ — સાત્વિક, રાજસ, તામસ પાપના ફળરૂપ નરકો
પચૂરણ પાપ કરનારાઓને પાપના પ્રમાણમાં ત્રણ પ્રકારના નરકો પ્રાપ્ત થાય છે. વક્તા સાત્વિક, રાજસ અને તામસ પાપના ફળરૂપ યાતનાઓનું વર્ણન કરે છે. શ્લોક ૨૫ (સાત્વિક પાપ) માં, જીવને સળગતા ઊબાળિયાઓથી અવયવો બાળવામાં આવે છે, અથવા પોતાનું માંસ કાપીને ખાવાનું હોય છે. શ્લોક ૨૬ (રાજસ પાપ) માં, યમના ઘરમાં કૂતરા, ગીધો, સર્પો, વીંછીઓ અને મોટા મચ્છરો જીવતા જ અંગો ખેંચી કાઢે છે. શ્લોક ૨૭ (તામસ પાપ) માં, અવયવોનું કપાવું, હાથી વગેરે પાસે નખાવું, પર્વત પરથી પછાડવું અને જળ-ખાડામાં ગોંધાવું જેવી યાતનાઓ ભોગવવી પડે છે. આ બધા પાપના ફળો યોગ્યતા પ્રમાણે ભોગવાય છે.
શ્લોક ૨૮, ૨૯, ૩૦ — મુખ્ય નરકોનું વર્ણન અને પાપનું ફળ
પચૂરણ પાપો પછી મુખ્ય નરકોનું વર્ણન આવે છે. શ્લોક ૨૮ માં તામિસ્ત્ર, અંધતામિસ્ત્ર અને રૌરવ જેવા નરકોનો ઉલ્લેખ છે, જે પરસ્પરના સંબંધથી ઉત્પન્ન કરેલા પાપના ફળસ્વરૂપ પુરુષ અથવા સ્ત્રી બંને ભોગવે છે. વક્તા જણાવે છે કે સ્ત્રી પણ ભોગ કરવા યોગ્ય હોવા છતાં તેને નરકનો અનુભવ થાય છે, કારણ કે પાપનો સંબંધ બંનેનો પરસ્પર હોય છે. શ્લોક ૨૯ માં દ્રષ્ટાંતથી આ સત્ય હોવાનું સિદ્ધ કરેલ છે કે સ્વર્ગ અને નરક આ પૃથ્વી પર પણ પ્રત્યક્ષ જોવામાં આવે છે, જેમ ભલા અધિકારીઓને રાજ્ય અને દુષ્ટ કરનારાઓને રાજાની શિક્ષા મળે છે. શ્લોક ૩૦ માં કહે છે કે કુટુંબનું પોષણ કરનારો અને પોતાનું પેટ ભરનારો જીવ અહીં શરીર અને કુટુંબ બંનેને તજીને મરણ પામી તે પાપનું ફળ ભોગવે છે. પોતાના દેહનું પોષણ પણ પાપરૂપ બને છે જો તે ભગવદ્સેવાર્થે ન હોય.