મંગળાચરણ
સત્રનો પ્રારંભ મંગળાચરણથી થાય છે.
શ્લોક ૩૭ પર પ્રશ્નોત્તર — કાલના સ્વરૂપનું વર્ણન અને તેની વિવિધ વ્યાખ્યાઓ
વૈષ્ણવ દ્વારા શ્લોક ૩૭ માં બ્રહ્મ, પરમાત્મા અને ભગવાનના ત્રણ પહેલુઓ વિશે પ્રશ્ન કરવામાં આવે છે. આમાં વશ રાખનાર, પ્રધાનમ અને વિચેષ્ટિતમ — આ ત્રણ શબ્દોનું સ્પષ્ટીકરણ માંગવામાં આવે છે. શ્રીમહાપ્રભુજીના મતાનુસાર ભગવાનના રૂપ સપ્રકારક અને નિષ્પ્રકારક બંને છે, તેથી જગતને આત્મારૂપ અને બ્રહ્મરૂપ એમ બંને પ્રકારે જોવાય છે. વધુમાં, કાલના છ ગુણો - પર, પ્રધાન, પુરુષ, દૈવ, કર્મ અને વિચેષ્ટિત - નું વિવરણ કરવામાં આવે છે, જે કાલના ભગવત્સ્વરૂપને સમજાવે છે.
અધ્યાય ૨૯: શ્લોક ૩૮ — કાલનું આધિદૈવિક સ્વરૂપ અને તેની ઉપાસના યોગ્યતા
સત્રના અધ્યાય ૨૯ના સંદર્ભમાં, વક્તા કાલના મહાત્મ્યનું નિરૂપણ કરે છે, જે વૈરાગ્યનું કારણ છે. શ્લોક ૩૮ કાલના આધિદૈવિક સ્વરૂપનું વર્ણન કરે છે, જ્યાં કાલને યજ્ઞના અધિપતિ વિષ્ણુરૂપ કહેવામાં આવ્યો છે. કાલ મહાભૂતો સાથે અંદર પ્રવેશ કરી સર્વનો આધાર થાય છે અને પ્રાણીઓનું ભક્ષણ કરે છે. તે બ્રહ્માદિ પ્રેરણા કરનારાઓનો પણ પ્રભુ છે, જે તેની વ્યાપકતા અને નિયમન શક્તિ દર્શાવે છે.
શ્લોક ૩૯ — કાલનું સામાન્ય સ્વરૂપ અને પ્રમાદી મનુષ્યમાં પ્રવેશ
શ્લોક ૩૯માં કાલના નિરપેક્ષ અને સામાન્ય સ્વભાવનું વર્ણન છે. કાલને કોઈ વાહલો કે શત્રુ નથી, ન કોઈ બાંધવ. તે સર્વ પ્રત્યે સમાન ભાવ રાખે છે. વક્તા સમજાવે છે કે કાલ પોતે સદા સાવધાન રહી પ્રમાદી મનુષ્યમાં પ્રવેશ કરે છે અને વાઘની પેઠે તેમનું ભક્ષણ કરે છે, અર્થાત ભગવાનથી વિમુખ જીવોને કાલ ગળી જાય છે. પુરુષોત્તમ સહસ્ત્રનામમાંથી ‘કાલ સામર્થ્ય દાતા’ નામનો ઉલ્લેખ કરીને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા કાલને અપાયેલા સામર્થ્યની વાત કરવામાં આવે છે.
શ્લોક ૪૦-૪૧ — કાલના ભયથી વાયુ, સૂર્ય, દેવો અને વનસ્પતિઓના કાર્યો
વક્તા શ્લોક ૪૦ અને ૪૧ દ્વારા કાલના પ્રભાવનું વિસ્તૃત વર્ણન કરે છે. જેના ભયથી વાયુ યોગ્ય સમયે વાય છે, સૂર્ય તપે છે, ઇન્દ્રદેવ વૃષ્ટિ કરે છે, અને નક્ષત્રોનો સમૂહ પ્રકાશે છે. વધુમાં, વનસ્પતિઓ, લતાઓ અને ઔષધિઓ પણ કાલના ભયથી ભયભીત થઈ પોતપોતાના સમયે પુષ્પો અને ફળો ધારણ કરે છે. મહાપ્રભુજીની કારિકા ‘અધિકારીણો મહા મહાંતો’ નો ઉલ્લેખ કરીને કાલના ભયથી મહાન અધિકારીઓ, મૂઢ જીવો, જળ પદાર્થો, તત્વો અને દેવો પણ કાર્ય કરે છે તેમ જણાવવામાં આવે છે.
શ્લોક ૪૨-૪૫ — કાલના ભયથી જળ તત્વો, આકાશ, મહતત્વ અને દેવોનું કાર્ય, કાલનું કાર્ય અને ઉપસંહાર
આ વિભાગમાં કાલના મહાત્મ્યનું વધુ વર્ણન કરવામાં આવે છે. શ્લોક ૪૨માં કાલના ભયથી નદીઓ વહે છે, સમુદ્ર મર્યાદા તજતો નથી, અગ્નિ પ્રજ્વલિત થાય છે અને પૃથ્વી પર્વતો સાથે ડૂબતી નથી. શ્લોક ૪૩ આકાશ અને મહતત્વ પર કાલના પ્રભાવની વાત કરે છે. શ્લોક ૪૪માં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ જેવા ગુણાભિમાની દેવો પણ સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલયના કાર્યો દરેક યુગમાં કાલને વશ રહીને કરે છે તેમ કહેવાય છે. શ્લોક ૪૫માં કાલને અનંત, અનાદિ, અવ્યય, ઉત્પન્ન કરનારો અને મૃત્યુરૂપથી હણનારો તરીકે દર્શાવીને ઉપસંહાર કરવામાં આવે છે. કાલના જ્ઞાનથી વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે, અને જે કાલથી ભય પામતો નથી તેની ગતિ આગળ કહેવામાં આવશે.
પ્રશ્નોત્તર — કાલના સ્વરૂપ અને તેની અધીનતા વિશે
વૈષ્ણવો દ્વારા કાલના અવ્યય સ્વરૂપ, તેના ઉત્પત્તિ અને નાશના કાર્ય વિશે પ્રશ્નો પૂછવામાં આવે છે. કાલ સામર્થ્ય દાતા અને કાલ દોષ નિવારક એવા ભગવાનના નામોનું વિવરણ કરવામાં આવે છે. કાલજનિત દોષોનું નિવારણ ત્યારે થાય છે જ્યારે સર્વ વ્યાપાર ભગવાનને ઉદ્દેશીને કરવામાં આવે છે. ૨૫મા અધ્યાયના કાલના વર્ણન અને વર્તમાન અધ્યાય ૨૯માં કાલના આધિદૈવિક, આધ્યાત્મિક અને આધિભૌતિક વર્ગીકરણની પણ ચર્ચા કરવામાં આવે છે.