મંગળાચરણ
સત્રનો પ્રારંભ મંગળાચરણથી થાય છે.
ત્રીજા સ્કંધના ૩૦મા અધ્યાયનો પરિચય અને વિષયવસ્તુ
સત્રની શરૂઆત ત્રીજા સ્કંધના ૩૦મા અધ્યાયના સંદર્ભ સાથે થાય છે. અલૌકિક સર્ગના પાંચ પ્રકારો: તત્ત્વમુક્તિ, કાલમુક્તિ, ગુણાતીત મુક્તિ, સગુણ મુક્તિ અને જીવમુક્તિનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. ૩૦મો અધ્યાય ગૃહસ્થને કાળથી થતા દુઃખો અને ભય હેતુક વૈરાગ્ય બોધક મૃત્યુ દ્વારા દોષનું નિરૂપણ કરે છે. ગૃહસ્થને આ લોક અને પરલોકમાં અસહ્ય દુઃખો ભોગવવા પડે છે અને જન્મ-મરણનું વર્ણન પણ આપવામાં આવ્યું છે. મોહવશ જીવાત્મા નશ્વર દેહના સંબંધીઓને અને ધનને પોતાનું સર્વસ્વ માનીને પાપનું આચરણ કરે છે.
શ્લોક ૩૧: પ્રાણીઓના દ્રોહથી પ્રાપ્ત દ્રવ્યનું ફળ
શ્લોક ૩૧નું વિવેચન કરતા, વક્તા સ્પષ્ટ કરે છે કે પાપથી ઉત્પન્ન થયેલા દ્રવ્યનો અનુભવ ભલે ઘણા કરતા હોય, પરંતુ તેનું ફળ માત્ર એક વ્યક્તિ જ ભોગવે છે. પ્રાણીઓના દ્રોહથી જે પ્રાપ્ત કરેલું છે, તે આ દેહ સાથે તજીને કલ્યાણ કે દુઃખના ભાતાવાળો એકલો જ યમલોકના માર્ગે જાય છે. સુબોધિનીજી અનુસાર, દેહ સાથે કુટુંબજનો અને ધન છોડીને જીવ એકલો જ યમલોકમાં જાય છે. કલ્યાણ અને દુઃખ બંને પ્રકારની પ્રવૃત્તિમાં મચ્યા રહેનારાઓ આખરે યમલોકમાં જ જાય છે.
શ્લોક ૩૨: કુટુંબ પોષણ કરનાર પુરુષનું પાપફળ
શ્લોક ૩૨માં વર્ણન છે કે કુટુંબનું પોષણ કરનાર પુરુષ ભગવાનની ઈચ્છાથી પ્રાપ્ત થયેલું પાપનું ફળ, ધન હરાયેલા રોગીની જેમ નરકમાં ભોગવે છે. વક્તા જણાવે છે કે યમલોકમાં પ્રાયશ્ચિત કે કોઈ પણ તકરાર ચાલી શકતી નથી, પાપનું ફળ ભોગવવું જ પડે છે. સમલ શબ્દનો અર્થ પાપનું ફળ અને નિરયે એટલે નરકની ભૂમિમાં ભોગવે છે. પુરુષ સ્વતંત્ર હોવાથી કર્મના ફળનો ભોક્તા છે. રોગી અને ધન ગુમાવનારના ઉદાહરણથી સમજાવવામાં આવ્યું છે કે દેહ છૂટી ગયા પછી પણ વાસનાઓ રહેવાથી પાપનું ફળ ભોગવવું પડે છે, ભલે તે ધર્મથી કે અધર્મથી પોષણ કર્યું હોય.
શ્લોક ૩૩: કેવળ અધર્મથી કુટુંબ પોષણનું ફળ
શ્લોક ૩૩ કેવળ અધર્મથી કુટુંબનું પોષણ કરનાર જીવને પ્રાપ્ત થતું ફળ દર્શાવે છે. વક્તા સમજાવે છે કે શિકારી અથવા હત્યારાની જેમ પાપથી પ્રાપ્ત કરેલા દ્રવ્યથી કુટુંબનું પોષણ કરનાર જીવ અંધતામિસ્ત્ર નામના નરકમાં જાય છે. આ અંધતામિસ્ત્ર દૈત્યોને પ્રાપ્ત થતા નરકથી અલગ, પરંતુ અંતિમ ફળરૂપ છે. ત્યાં ગયેલો જીવ પાછો ફરતો નથી અને ત્યાં કોઈ સુખ હોતું નથી કારણ કે તે અંધકારનું સ્થાન છે. આ અધ્યાય વૈરાગ્ય ઉત્પન્ન કરવા મૃત્યુ અને જન્મ કરાવનારા દોષોનું નિરૂપણ કરે છે.
શ્લોક ૩૪: નરલોકની નીચેના નરકો અને પુનરાગમન
શ્લોક ૩૪માં વર્ણન છે કે નરલોકની નીચે જેટલા નરકો વગેરે છે, તેમાં અનુક્રમે જઈ આવીને જીવ પાછો પવિત્ર થઈને અહીં આવે છે. વક્તા સમજાવે છે કે જીવ બધા નરકોનો એકસાથે અનુભવ કરતો નથી, પરંતુ એક નરકના અનુભવનો આરંભ કરી તે સંપૂર્ણ રીતે ભોગવીને પછી બીજા નરકનો ભોગ કરવાનો આરંભ કરે છે. આ બધું ભોગવાઈ જાય એટલે પાછો આ લોકમાં શુદ્ધ થઈને આવે છે. ઉધ્યાનિકામાં કહ્યું છે કે આ કલ્પના અંત સુધી રહીને પાછો આવે છે. અહીં પાછા આવવાનો અર્થ તેની પુનરાગમનની સંભાવના સૂચવે છે.
પ્રશ્નોત્તર: લીલા સ્વરૂપ અને અર્થ પુરુષાર્થનો સંદર્ભ
પ્રશ્નોત્તર સેશનમાં, એક પ્રતિભાગી પૂછે છે કે નરકોનું વર્ણન પણ પ્રભુની લીલા ગણાય? સમાધાનમાં વક્તા જણાવે છે કે સારા-ખોટા કર્મોનું ફળ પ્રભુ આપી રહ્યા છે, તે બધી તેમની લીલાઓ જ છે. બીજા પ્રશ્નમાં, અધ્યાય ૩૦માં અર્થ પુરુષાર્થ કયા સંદર્ભમાં છે તે પૂછવામાં આવે છે. વક્તા સમજાવે છે કે આ વૈરાગ્ય નિરૂપક અધ્યાયો (૩૧ અને ૩૨) માં જીવની આલોકની અને પરલોકની ગતિ બતાવી છે, જે એક અર્થ પુરુષાર્થ છે. જે કાળથી ભય નથી પામતો અને કાળને આધીન રહ્યો છે, તેને તે જ પ્રાપ્ત થશે. જ્ઞાન થશે તો મુક્તિ થશે.