નામકરણ સંસ્કાર અને મહાત્મ્યજ્ઞાનનું મહત્વ
વક્તા કાલના અધ્યયનનો સંદર્ભ આપતા નામસ્મરણના વિષયને આગળ વધાવે છે. શ્રીઠાકોરજીના પ્રાકટ્ય બાદ, વસુદેવજીએ પોતાના કુલગુરુ ગર્ગાચાર્યજીને ગુપ્ત રીતે નંદરાયજીને ત્યાં શ્રીકૃષ્ણના નામકરણ સંસ્કાર માટે મોકલ્યા. આ ગુપ્તતાના બે મુખ્ય હેતુ હતા: એક તો કંસને શ્રીકૃષ્ણની જાણ ન થાય અને બીજો કે કોઈ અવૈષ્ણવ આ અલૌકિક લીલા વિશે ન સાંભળી જાય. ગર્ગાચાર્યજીએ નંદરાયજીને શ્રીઠાકોરજીના અનેક નામ અને તેમના યુગો યુગોમાં પ્રગટ થવા વિશે તેમજ ભવિષ્યની લીલાઓ વિશે પણ જણાવ્યું, જેનાથી નંદરાયજીને શ્રીકૃષ્ણના મહાત્મ્યજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થઈ.
ગુપ્ત રૂપે આસુરી ભાવોનો નાશ
જ્યારે શ્રીઠાકોરજીએ ગોઠણથી ચાલવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે એવી ભાવના રાખવામાં આવી છે કે તેઓ પોતાના ગોઠણ દ્વારા પાતાળમાં નિવાસ કરતા અસુરોનો નાશ કરતા હતા. પૂતના, શકટભંજન અને તૃણાવર્ત જેવી લીલાઓ દ્વારા શ્રીઠાકોરજીએ અસુરોનો ઉદ્ધાર કર્યો, પરંતુ વ્રજભક્તોને તેની પ્રતીતિ થઈ ન હતી. તેવી જ રીતે, આપણે જ્યારે શ્રીઠાકોરજીની સેવા કરતા હોઈએ છીએ, ત્યારે પ્રભુ આપણા આસુરી ભાવોનો ધીમે ધીમે નાશ કરે છે. આ આસુરી ભાવોનો નાશ પ્રભુના પ્રમેયબલ દ્વારા થાય છે, જેનો આપણને તુરંત જ્ઞાન થતું નથી. શ્રીઠાકોરજીની માત્ર ઉપસ્થિતિથી જ આપણા આસુરી ભાવોનો ક્ષય થાય છે, ભલે આપણને તેનો પ્રત્યક્ષ અનુભવ ન થાય.
ભગવાનમાં દોષ દર્શન નહીં
શ્રીકૃષ્ણ વ્રજભક્તોના ઘરોમાંથી માખણ-દૂધ-દહીંની ચોરી કરતા અને જ્યારે પકડાઈ જતા ત્યારે ગોપીઓ શ્રીયશોદાજી પાસે તેમની ફરિયાદ કરવા આવતી. જોકે ગોપીઓની ફરિયાદ સાચી હોવા છતાં, શ્રીયશોદાજીને શ્રીકૃષ્ણમાં અતિસ્નેહ હોવાથી તેમના મનમાં શ્રીકૃષ્ણને ઠપકો આપવાનો વિચાર પણ આવતો નહીં. શ્રીયશોદાજીને શ્રીકૃષ્ણના અલૌકિક સ્વરૂપનું જ્ઞાન ન હતું, છતાં તેઓ સ્નેહવશ આવો પક્ષપાત કરતા હતા. તેવી જ રીતે, કેટલાક ભગવદીઓને ભગવાનના શાસ્ત્રીય મહાત્મ્યનું જ્ઞાન ન હોવા છતાં તેઓ ભગવાનમાં કોઈપણ પ્રકારના દોષ જોતા નથી, કારણ કે ભક્તિનો સ્વભાવ જ એવો હોય છે. વક્તાએ સમજાવ્યું કે લૌકિક ઉદાહરણો દ્વારા પણ આ વાત સમજી શકાય છે. જેમ ઘરમાં નાના બાળક કોઈ ભૂલ કરે તો માતા-પિતા અતિસ્નેહને કારણે તેમનો વાંક જોતા નથી, જ્યારે મોટા ભાઈ-બહેનોને સજાપાત્ર ગણાય છે. જ્યાં પ્રબલ સ્નેહ હોય, ત્યાં પછી મોટા હોય તો પણ તેમનો દોષ ગણાતો નથી. આપણે પણ પ્રભુમાં દોષબુદ્ધિ ન કરવી જોઈએ.
ભગવાનમાં લૌકિક ક્રિયા ધર્મ નથી હોતા
એક દિવસ વનમાં ક્રીડા કરતાં ગોપબાળકોએ જોયું કે શ્રીકૃષ્ણ માટી ખાઈ રહ્યા છે. તેમણે શ્રીયશોદાજીને ફરિયાદ કરી, કેમ કે તેમને ચિંતા હતી કે શ્રીકૃષ્ણ વારંવાર માટી ખાશે તો તેમનું પેટ બગડશે. શ્રીકૃષ્ણ તો ભગવાન છે અને લૌકિક મનુષ્યોની જેમ સ્વાદ માણવા કે ભૂખ સંતોષવા માટે માટી ખાતા નથી. તેમણે પોતાનું મહાત્મ્ય બતાવવા માટે આ લીલા કરી. જ્યારે શ્રીયશોદાજીએ તેમનું મુખ ખોલાવ્યું, ત્યારે તેમને તેમાં સમગ્ર જળજીવાત્મક જગત દેખાવા લાગ્યું. આ લીલાના દર્શન કરતા જ શ્રીયશોદાજી માટી ખાવાની વાત ભૂલી ગયા અને તેમને પોતાના પુત્રના અલૌકિક સ્વરૂપનું જ્ઞાન થયું. આ પરથી એ સૂચિત થાય છે કે ભગવાનમાં લૌકિક ક્રિયા કે મનુષ્યોમાં હોય છે તેવા ખાવું-પીવું-સુવું જેવા ધર્મો હોતા નથી. ભગવાન શરીરની આવશ્યકતા પૂરી કરવા માટે કોઈ ક્રિયા નથી કરતા, પરંતુ બધી ક્રિયાઓ ભક્તના ભાવને જોઈને કરે છે. આથી, ભગવાનને જે કંઈ પણ સમર્પિત કરવામાં આવે તે પૂર્ણ ભક્તિભાવથી કરવું જોઈએ, કારણ કે ભક્તિભાવ વિના ભગવાન તેનો સ્વીકાર કરતા નથી.
ભક્તિભાવ અને મહાત્મ્યજ્ઞાનનું સંતુલન
શ્રીઠાકોરજીએ શ્રીયશોદાજીને મુખારવિંદમાં બ્રહ્માંડ દર્શન કરાવીને પોતાનું મહાત્મ્ય બતાવ્યું, જેથી શ્રીયશોદાજી સ્તબ્ધ થઈ ગયા અને તેમની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા. આથી તેમનો વાત્સલ્ય સ્નેહનો પ્રવાહ અટકી ગયો. જો મહાત્મ્યજ્ઞાન વધારે પડતું થઈ જાય તો ભક્તિને નુકસાન થાય છે. ભગવાને `વૈષ્ણવીમ વ્યતનોન માયામ પુત્ર સ્નેહમયીં વિભુઃ` (શ્રીમદ્ભાગવત ૧૦.૮.૪૫) દ્વારા પોતાની વૈષ્ણવી માયા વિસ્તારી અને શ્રીયશોદાજીના હૃદયમાં પૂર્વવત પુત્ર સ્નેહ પ્રગટ કરીને મહાત્મ્યનું વિસ્મરણ કરાવ્યું. અનવતારકાળમાં પણ આપણા મનમાં ઠાકોરજીના મહાત્મ્યનું સ્મરણ સતત બનેલું રહે તે જરૂરી છે, જેથી સેવા કે ભક્તિમાં કોઈ અપરાધ ન થાય. એક વૈષ્ણવના ઉદાહરણ દ્વારા સમજાવ્યું કે ઠાકોરજીની સૈયા પર બિલાડી બગાડી જવાથી વૈષ્ણવે અપરાધયુક્ત ઉદગાર કાઢ્યા ત્યારે ઠાકોરજી તિરોહિત થઈ ગયા. સેવાકર્મો સેવકનું કાર્ય છે, તેથી પ્રભુનું મહાત્મ્ય સ્મરણ રહે તે અત્યંત આવશ્યક છે.