॥ सुबोधिनी_गुजराती_३/३१/१-११ ॥

મંગળાચરણ
• પાઠ: મંગળાચરણ
• प्रतिभागी वाचन: મંગળાચરણનો પાઠ કરવામાં આવ્યો.
• વક્તા વિવેચન: સત્રનો પ્રારંભ મંગળાચરણથી કરવામાં આવ્યો.

અધ્યાય ૩૦ અને ૩૧ નો સાર
• પાઠ: ભાગવતશાસ્ત્રનું વિવરણ
• प्रतिभागी वाचन: શ્રીભાગવતશાસ્ત્રનો અર્થ, દસ સ્કંધમાં દસ લીલાઓ, અધિકાર અને શ્રવણનો પ્રકાર. ત્રીજા સ્કંધમાં ભગવાનની સર્ગલીલાનું વર્ણન, સર્ગના ૧૦ પ્રકાર, ચાર પ્રકરણો — અધિકાર, સૃષ્ટિ, ઉપપત્તિ, ફળ/મુક્તિ. અધ્યાય ૨૯-૩૧ ભક્તિ અને વૈરાગ્યના સાધનરૂપ છે. ૩૦મા અધ્યાયમાં મૃત્યુનું અને ૩૧મા અધ્યાયમાં જન્મના ભયનું નિરૂપણ છે. ગર્ભસ્તુતિ (શ્લોક ૧૨-૨૧) દ્વારા જ્ઞાન સંઘ વિના ઉપયોગી નથી એમ દર્શાવ્યું છે.
• વક્તા વિવેચન: **વૈરાગ્યનો બોધ:** અધ્યાય ૩૦ અને ૩૧ વૈરાગ્યનો બોધ કરાવે છે. જ્ઞાન વૈરાગ્ય કરાવતું ન હોવાથી સર્વનો ત્યાગ કરીને ભૂમિ ઉપર ભમવું એ ઉત્તમ સાધન છે. **જન્મના ભયથી વૈરાગ્ય:** ૩૧મા અધ્યાયમાં જન્મના ભયનું નિરૂપણ છે. ગર્ભસ્થ જીવ જે પીડા અનુભવે છે, અને જન્મ પછી બાલ્યાવસ્થાથી લઈને આગળ પણ દુઃખ છે, તે બધું વિચારવામાં આવે તો તે પણ વૈરાગ્યનું કારણ છે. **જ્ઞાન અને ક્રિયા:** કારિકામાં કહ્યું છે કે જ્ઞાન મુખ્ય નથી, ક્રિયા મુખ્ય છે. જ્યાં સુધી દેહનું સ્મરણ રહે ત્યાં સુધી ક્રિયા મુખ્ય છે. જ્ઞાન જો આચરણમાં ન મુકવામાં આવે તો તે ફોગટ છે. ગર્ભમાં ભગવાન દ્વારા પ્રાપ્ત જ્ઞાન જન્મ પછી આચરણ વિના કામનું નથી, તેથી તે દુર્બળ કહેવાયું છે. **ધર્માચરણનું મહત્વ:** જે ગૃહસ્થ અધર્મથી અધિક ધર્મ કરે છે, તેને ઘણા જન્મના વિપાકથી ગર્ભમાં સારી મતિ થાય છે, જેનો તે જન્મ પછી અમલ કરે તો તે જ્ઞાન હિતકારી થાય છે. તામસ ધર્માચરણનું ફળ ભૂમિ ઉપર કે પરલોકમાં મળતું નથી, તેથી હિતકારી જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ ત્યાગરૂપ હિત કરનારી હોય છે.
**પ્રશ્ન:** ગર્ભમાં બધા જીવોને સમાન જ્ઞાન થાય છે અને જે સારા કર્મ કરે છે તેનું જ્ઞાન સસ્ટેન થાય છે?
**ઉત્તર:** મૂલમાં આવ્યું છે કે ગર્ભાવસ્થામાં બધા જીવને આવી સદબુદ્ધિ આવે છે, પણ તે ટકતી નથી. બધાને એક જ સરખું જ્ઞાન ભગવાન આપે છે, પણ તેની ઈચ્છા અધિકાર પાછળ કરતા હશે. જીવ ભગવદ્‌ઈચ્છાને આધીન છે, અને કર્મો અનુસાર જન્મ લે છે. અહીં જે ભગવદ્‌ઈચ્છા કહી છે તે કર્મની વ્યવસ્થાના હિસાબે સમજવી જોઈએ.

શ્લોક ૧ — જીવનો ઉદરમાં પ્રવેશ
• પાઠ: સુબોધિની શ્લોક ૧
• प्रतिभागी वाचन: ભગવાનની ઈચ્છાને અધીન કર્મને લીધે દેહ પ્રાપ્ત થાય તે માટે જીવ પુરુષના વીર્યના બિંદુનો આશ્રય કરી સ્ત્રીના ઉદરમાં પ્રવેશ કરે છે.
• વક્તા વિવેચન: **ઉત્થાનિકા:** ગયા અધ્યાયના અંતે નરકમાંથી ફરી આ લોકમાં આવવાનું કહ્યું છે. પછી દેહનો સંબંધ કેવી રીતે થાય છે, તેવી શંકા થાય છે. જ્યારે યોનિમાં વીર્ય જીવ વિનાનું રહેલું હોય છે, ત્યારે કર્મને લીધે તે જીવ આવી તેમાં પ્રવેશ કરે છે. એટલે કે ૩૦મા અધ્યાયમાં નરકોનો અનુભવ કરીને પવિત્ર થઈ આ લોકમાં આવે છે અને યોનિમાં કેવી રીતે આવે છે તેનું નિરૂપણ છે. **પ્રવેશ પ્રક્રિયા:** ભગવાનની ઈચ્છાને અધીન કર્મને લીધે આ જન્મ લેતો જીવ (સ્પર્મ) દેહ પ્રાપ્ત થાય તે માટે પુરુષના વીર્યના બિંદુનો આશ્રય કરી સ્ત્રીના ઉદરમાં પ્રવેશ કરે છે. ભગવાનની ઈચ્છા આમાં મુખ્ય છે કે તેને યથાયોગ્ય ક્યાં જન્મ આપવો. તે જીવ વીર્યમાં પ્રવેશ મુખ અથવા નાક દ્વારા કરે છે, એટલે કે જીવની અંદર મુખ અથવા નાક હોય છે. તે પ્રવેશ કરે કે તરત જ જીવના પ્રયત્નથી વીર્ય રોકાયેલું રહે છે અને દેવને લીધે જીવનો પ્રવેશ અને વીર્ય સાથે ભળવાનું કાર્ય થાય છે.
**પ્રશ્ન:** મુખ કે નાસિકા દ્વારા પ્રવેશનો શું આશય છે?
**ઉત્તર:** ગર્ભ ધારણ કરે તે પ્રાણીના મુખ કે નાસિકા દ્વારા આ જીવાત્માનો પ્રવેશ થાય છે એમ સમજવું. **પ્રશ્ન:** ભગવદ્‌ઈચ્છાને આધીન કર્મને લીધે દેહ પ્રાપ્ત થાય, આ વાક્યનો ભાવ શું છે?
**ઉત્તર:** વાત તો એવી રીતે જ છે કે જે કર્મ ભગવાન જીવ પાસે કરાવે છે, તદનુસાર જ તે દેહને પ્રાપ્ત કરે છે. કર્મ દૈવાધીન છે, એટલે ભગવાનની ઈચ્છાને આધીન કર્મ જંતુને જન્મ આપે છે. દૈવતંત્ર એટલે ભગવાનની ઈચ્છાને આધીન કર્મ છે.

શ્લોક ૨ — ગર્ભની પ્રારંભિક અવસ્થાઓ
• પાઠ: સુબોધિની શ્લોક ૨
• प्रतिभागी वाचन: એક રાતમાં કલલ થાય છે, પાંચ રાતમાં પરપોટો થાય છે, દસ દિવસમાં બોર જેવું થાય છે અને ત્યાર પછી માંસની પેશી અથવા વૃષણ થાય છે.
• વક્તા વિવેચન: **ગર્ભ વિકાસ:** ઉદરમાં પ્રવેશ કર્યા પછી, એક દિવસ રહે ત્યારે વીર્યનું કલલ થાય છે (વીર્ય અને રક્ત ભળી જાય છે). પાંચ રાતમાં તે પરપોટાના આકારવાળું ઉપસેલું થાય છે. દસ દિવસમાં તે બોરના બીજ જેવું (અરગંધુહું) થાય છે. ત્યાર પછી માંસની પેશી અથવા વૃષણ થાય છે. જો પુરુષ હોય તો વૃષણ (બોલ આકાર) થાય છે, અને જો સ્ત્રી અથવા નપુંસક હોય તો પેશી (સ્નાયુ) થાય છે. જેની ઊંચી ગતિ થવાની હોય તે વૃષણના આકારવાળો થાય છે, પરંતુ જેની નીચી ગતિ થવાની હોય અથવા ત્યાંને ત્યાં રહેવાનો હોય તે પેશી થાય છે.

શ્લોક ૩ — અંગોની ઉત્પત્તિ
• પાઠ: સુબોધિની શ્લોક ૩
• प्रतिभागी वाचन: એક મહિનામાં માથું, બે મહિનામાં બાહુ પગ વગેરે અંગોવાળો દેહ, ત્રણ મહિનામાં નખ, કેશ, હાડકાં, ત્વચા, લિંગ અને છિદ્રોની ઉત્પત્તિ થાય છે.
• વક્તા વિવેચન: **દેહની રચના:** એક મહિનામાં એક ભાગમાં માથું થાય છે. બે માસમાં બાહુ, પગ વગેરે સાથે અંગોવાળો દેહ થાય છે, એટલે કે દેહની આકૃતિ પ્રાપ્ત થાય છે અને તેમાં સારી રીતે અભિમાન પણ થાય છે. નખો, કેશો, હાડકાં અને ત્વચા ત્રણ માસમાં થાય છે. લિંગ અને નવ છિદ્રોની ઉત્પત્તિ પણ ત્રણ માસમાં જ થાય છે. ગર્ભ અવસ્થામાં શરીરમાં જે પ્રવૃત્તિ થાય છે, તેનું વર્ણન અહીં બતાવ્યું છે.
**પ્રશ્ન:** `પેશી` શું છે?
**ઉત્તર:** `પેશી` એટલે સ્નાયુ. **પ્રશ્ન:** `લિંગ છિદ્રો ઉદભવ:` માં કોઈ વાક્ય છૂટી ગયું છે?
**ઉત્તર:** હા, `લિંગ છિદ્રો ઉદભવહ` માં એક અક્ષર છૂટી ગયો છે.

શ્લોક ૪ — ધાતુઓ અને ગર્ભની સ્થિતિ
• પાઠ: સુબોધિની શ્લોક ૪
• प्रतिभागी वाचन: ચાર માસમાં સાત ધાતુઓ થાય છે, પાંચ માસમાં ભૂખ અને તરસ ઉત્પન્ન થાય છે, છ માસમાં ઓળથી વીટાઈ જમની કૂખમાં ભમીને આવે છે.
• વક્તા વિવેચન: **શારીરિક વિકાસ:** ત્વચા વગેરે ધાતુઓ છે. હાડકાં પહેલા ઉત્પન્ન થયેલા હોવા છતાં, વધતા જતા પ્રકારથી હવે ઉત્પન્ન થાય છે, તેથી ચાર માસમાં તેવી ઉત્પત્તિ કહેલી છે. છ માસમાં ઓરથી વીંટળાય છે. પુરુષ હોવાથી જમની કૂખમાં ભમીને આવે છે.

શ્લોક ૫ — માતાના અન્નપાનથી ધાતુઓની વૃદ્ધિ
• પાઠ: સુબોધિની શ્લોક ૫
• प्रतिभागी वाचन: માતાએ ખાધેલા અન્ન, પાન વગેરેથી જેની ધાતુઓ વધતી જાય છે, તેવો તે જેમાં જંતુ ઉત્પન્ન થાય છે તેવા ઘણા ખરાબ વિષ્ટા અને મૂત્રના ખાડામાં તે જંતુઓ સાથે શયન કરે છે.
• વક્તા વિવેચન: **જીવિકા અને અવસ્થા:** નીચેના શ્લોકમાં ગર્ભમાં રહેલા જીવની આજીવિકા કહે છે. માતાએ ખાધેલા અન્ન, પાન વગેરેથી જેની ધાતુઓ વધતી જાય છે, તેવો તે જીવ હોય છે. તે પોતાને માટે અત્યંત અયોગ્ય એવા વિષ્ટા અને મૂત્રના ખાડામાં શયન કરે છે. આ ગર્ભાવસ્થામાં જીવની અવસ્થા છે. બીજા જંતુઓ પણ ત્યાં સુએ છે, તેથી તે જંતુઓ સાથે શયન કરે છે. જંતુઓની ઉત્પત્તિ જે ખાડામાં થાય છે, તેમાં તે શયન કરે છે.

શ્લોક ૬ — ગર્ભસ્થ જીવને કૃમિઓથી થતી પીડા
• પાઠ: સુબોધિની શ્લોક ૬
• प्रतिभागी वाचन: ત્યાં રહેતા ભૂખ્યા થયેલા જીવડાથી વારંવાર જેના સર્વ અંગોમાં વ્રણ કરવામાં આવે છે, તે સુકુમાર હોવાને લીધે ક્ષણે ક્ષણે મૂર્છા પામતો ઘણો દુઃખી થાય છે.
• વક્તા વિવેચન: **ગર્ભસ્થ દુઃખ:** ઉત્થાનિકામાં કહ્યું છે કે ગર્ભની રચના બતાવ્યા પછી, તેને થતું દુઃખ નીચેના શ્લોકમાં કહે છે. શરીર અત્યંત સુકુમાર હોવાને લીધે જીવડાઓ જેના સર્વ અંગોમાં વ્રણ (ઘા) કરે છે. તેઓ ક્ષણે ક્ષણે મૂર્છા પામે છે. મૂર્છા થાય તે સ્થિતિમાં ઘણો દુઃખી થાય છે. 'ભૂખ્યા થયેલા' વિશેષણથી જીવડાઓ વારંવાર વ્રણ કરવાનું કારણ કહેલું છે. વારંવાર જીવડાઓ ડંખ કરવાથી ઘણું દુઃખ થાય છે.

શ્લોક ૭ — માતાના ભોજનથી થતી આધ્યાત્મિક પીડા
• પાઠ: સુબોધિની શ્લોક ૭
• प्रतिभागी વાચન: માતાએ ખાધેલા તીખા, કઠોર, ગરમ, ખારા, લુખા, ખાટા વગેરે તીવ્ર પદાર્થોનો સ્પર્શ થવાથી તેના સર્વ અંગોમાં પીડા ઉત્પન્ન થતી હોય છે.
• વક્તા વિવેચન: **આધ્યાત્મિક દુઃખ:** નીચેના શ્લોકમાં આધ્યાત્મિક દુઃખ કહે છે. મીઠો રસ જ પીડા કરનારો નથી. બીજા તીખા વગેરે પદાર્થો તો પીડા કરનારા જ હોય છે. 'આદિ' વગેરે શબ્દથી એમ કહેલું છે કે દ્રવ્યો ન પચવાથી પીડા કરે છે. તેઓનો તેને સંબંધ થાય છે એમ જણાવવા 'માતાએ ખાધેલાનો સ્પર્શ થવાથી' એમ કહેલું છે. જીવન કરાવનારી નાડી દ્વારા મુખમાં રસ આવે છે. બહારથી પણ સ્પર્શ થતો હોવાથી તેના સર્વ અંગોમાં પીડા ઉત્પન્ન થતી હોય છે. **પ્રશ્ન:** આધ્યાત્મિક દુઃખ કેવી રીતે સમજવામાં આવે, આ તો શરીરને થયું છે ને?
**ઉત્તર:** આધ્યાત્મિક, આદિભૌતિક અને આધિદૈવિક દુઃખ સાપેક્ષ હોય છે. દરેક ઇન્દ્રિય સંબંધી દુઃખ આધ્યાત્મિક જ હોય એવો કોઈ નિયમ નથી, તે જ રીતે દરેક દેહ સંબંધી દુઃખ આદિભૌતિક જ હોય એવો પણ કોઈ નિયમ નથી, અને દરેક દૈવકૃત દુઃખ આધિદૈવિક જ હોય એવો પણ કોઈ નિયમ નથી. અહીંયા દેહથી બહાર જે દંશ આપે છે જીવડાઓ (કૃમિ વગેરે) એ છઠ્ઠા શ્લોકમાં આદિભૌતિક કહ્યું છે, કેમ કે તે બાહ્ય છે. અને આમાં જે જાતનું ઉટપટાંગ (તીખા, કઠોર વગેરે) ખાય છે એને કારણે જેને શરીરમાં પીડા થાય છે, એ આંતરિક કષ્ટ છે, તો તેને આધ્યાત્મિક કહ્યું. અને બંધના અવસ્થા ઈશ્વરે કરી છે, તેને આધિદૈવિક કહ્યું.

શ્લોક ૮ — ગર્ભસ્થ જીવની આધિદૈવિક પીડા
• પાઠ: સુબોધિની શ્લોક ૮
• प्रतिभागी વાચન: તેમાં ઓરથી વીટાયેલો અને બહાર આંતરડાઓથી ઘેરાયેલો, પેટ ઉપર માથું રાખી વળેલી પીઠ અને ડોકવાળો રહે છે.
• વક્તા વિવેચન: **આધિદૈવિક પીડા:** નીચેના શ્લોકમાં આધિદૈવિક પીડા કહે છે. બંધન કરનારા દોરડાની પેઠે ગર્ભને વીંટી રહેતી ઓરથી તે જ ખાડામાં સારી રીતે વીંટળાયેલો અને ઓરની બહાર પણ આંતરડાઓથી ઘેરાયેલો હોય છે. એ પ્રમાણે દુઃખી હોવા છતાં, માથું પોતાના પેટ ઉપર રાખી, વળેલી પીઠ અને ડોકવાળો રહે છે. આ દુઃખ દૈવે કરેલું છે, એટલે કે દૈવી ઈચ્છાથી ગર્ભમાં આવે છે.

શ્લોક ૯ — પીડાઓનું ફળ અને જ્ઞાન પ્રાપ્તિ
• પાઠ: સુબોધિની શ્લોક ૯
• प्रतिभागी વાચન: પાંજરામાં રહેલા પક્ષીની પેઠે પોતાના અંગો હલાવવા અશક્ત થયેલો, સેંકડો જન્મોમાં કરેલા કર્મનું સ્મરણ કરતાં, ભગવાનની ઈચ્છાથી તેને જ્ઞાન પ્રાપ્ત થતાં ઊંડા નિશાસા નાખતો તે શું સુખ પ્રાપ્ત કરે છે?
• વક્તા વિવેચન: **પીડાનું ફળ:** નીચેના શ્લોકમાં પીડાઓનું ફળ કહે છે. તે પોતાના અંગો હલાવવા પણ અશક્ત થયેલો હોય છે. તેનાથી પોતાની શક્તિનો નાશ થયેલો હોતો નથી, એમ પાંજરામાં રહેલા પક્ષીની પેઠે શબ્દોથી કહેલું છે. અડચણ કરનારાથી જ અશક્તિ થયેલી હોય છે, પરંતુ પોતાથી થયેલી હોતી નથી. ઉપર કહેલા પ્રકારે પહેલા પ્રાપ્ત કરેલા ધર્મને લીધે ભગવાનની ઈચ્છાથી જેની ઉપર ગતિ થવાની છે, તેને ગર્ભમાં સર્વજ્ઞપણું પ્રાપ્ત થાય છે એમ ભગવાનની ઈચ્છાથી તેને ત્યાં જ્ઞાન પ્રાપ્ત થતા શબ્દથી કહેલું છે. ભાવાર્થ એવો છે કે ગર્ભમાં સર્વને સર્વજ્ઞપણું પ્રાપ્ત થતું નથી. નરલોકની નીચે જેટલા નરકો વગેરે છે તેમાં અનુક્રમે જઈ આવીને પાછો પવિત્ર થઈ અહીં આવે છે. તે બધાનો ઊંચું મુખ રાખીને અનુક્રમે અનુભવ કરીને અહીં આવે છે, પરંતુ બધાનો એકસાથે અનુભવ કરતો નથી.
**પ્રશ્ન:** ગર્ભમાં નોર્મલ બધા જ જીવને જ્ઞાન થાય છે ને, તો અહીં 'જેના ઉપર ગતિ થવાની છે તેને સર્વજ્ઞપણું પ્રાપ્ત થાય છે' એમ કેમ કહ્યું છે?
**ઉત્તર:** અહીં મૂલમાં 'તત્ર લબ્ધ સ્મૃતિ દૈવાત્' (ભગવાનની ઈચ્છાથી જેને સ્મૃતિ પ્રાપ્ત થઈ છે) એમ કહ્યું છે. આચાર્યચરણે અને પુરુષોત્તમજીએ પ્રકાશમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે બધાને એ પ્રકારની સ્મૃતિ પ્રાપ્ત નથી થતી. જેની ઊર્ધ્વગતિ થવાની છે, તેમને આ પ્રકારની સ્મૃતિ પ્રાપ્ત થાય છે, એટલે કે સર્વજ્ઞતા પ્રાપ્ત થાય છે. બીજી નાની-મોટી સ્મૃતિ કદાચ થતી પણ હોય, પણ સર્વજ્ઞતારૂપ જ્ઞાન એમને વધારે નથી થતું.

શ્લોક ૧૦ — ગર્ભસ્થ જીવની દુર્બળતા અને ક્રિયાનું બળ
• પાઠ: સુબોધિની શ્લોક ૧૦
• प्रतिभागी વાચન: સાતમાં માસથી આરંભી જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરેલો, પ્રસુતિના વાયુથી ઘણો કાંપતો, વિષ્ઠામાં ઉત્પન્ન થયેલા કીડા પેઠે તેની સાથે એટલે કે એક ઉદરમાં ઉત્પન્ન થયેલો તે એક સ્થળે રહી શકતો નથી.
• વક્તા વિવેચન: **ઉત્થાનિકા:** પહેલાના જન્મના સ્મરણથી વૈરાગ્ય ઉત્પન્ન થવા છતાં, આત્માને જાણનાર શોક તરી જાય છે એ શ્રુતિ પ્રમાણે જ્ઞાનની અવશ્ય જરૂર હોવાથી, જેમ ભગવાનની ઈચ્છાથી પહેલા કરેલા કર્મોનું સ્મરણ થયું તેમ તેને જીવ અને બ્રહ્મના સ્વરૂપનું જ્ઞાન પણ થાય છે. **ગર્ભસ્થ જીવની અવસ્થા:** સાતમાં માસથી આરંભી, એટલે કે સાત માસ પછી જન્મ થાય ત્યાં સુધી તેને જ્ઞાન રહે છે. તે કાળ વગેરેના પરાક્રમનું સ્મરણ કરી ઘણો કાંપે છે. વળી, ઉત્તરાર્ધથી એમ કહે છે કે તે પદાર્થના સ્વભાવોને લીધે પણ કાંપે છે, એટલે કે માતાએ ખાધેલા તીખા, કઠોર વગેરે તીવ્ર પદાર્થોનો સ્પર્શ થવાથી પણ તે કાંપે છે. પ્રસુતિના વાયુથી કંપાવેલો હોય તે એક જ સ્થળે રહેતો નથી. **જ્ઞાન કરતાં ક્રિયાનું બળ:** જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયેલ હોવા છતાં, ક્રિયા જ સર્વથી બળવાળી છે એમ જણાવવા 'વિષ્ઠામાં ઉત્પન્ન થયેલા કીડા પેઠે' શબ્દોથી તે દુષ્ટની સમાન હોવાનું કહેલું છે. જો આ જીવ પ્રૌઢ (જ્ઞાની) હોય તો જંતુ સાથે એક ઉદરમાં ઉત્પન્ન થયેલો ન હોય, કારણ કે તેને જ્ઞાન હોવા છતાં ક્રિયાનું બળ વધારે છે. ભગવાનની પ્રેરણા કરેલી વસ્તુના સ્વભાવો સર્વથી બળવાન હોવાનું દર્શાવવા અને જ્ઞાન નમાલું હોવાનું જાણી તે ભગવાનનું ભજન કરે તે માટે એવા વચનો કહ્યા છે. **પ્રશ્ન:** જીવનો પ્રવેશ તો પ્રથમ ક્ષણમાં થઈ ગયો, તો સાતમા મહિને જ જ્ઞાન કેમ થાય છે?
**ઉત્તર:** કદાચ વિષયને ગ્રહણ કરવાવાળું કોઈ સાધન (ઇન્દ્રિયો) હજી એની પાસે ન હોય, એટલે આટલા સમય પછી જ્ઞાન થાય છે. પણ થાય છે, એ મુખ્ય તાત્પર્ય છે. **પ્રશ્ન:** જો આટલું જ્ઞાન થઈ ગયું છે, તો 'તરતિ શોકમ્ આત્મવિદ્‌' પ્રમાણે તે તરી જવો જોઈએ, પણ કેમ થતું નથી?
**ઉત્તર:** એ થતું નથી, તેનું કારણ અહીં બતાવી રહ્યા છે કે ક્રિયા દમનકારી છે. જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયેલો હોવા છતાં ક્રિયા જ સર્વથી બળવાળી છે. અત્યારની સ્થિતિ તો એવી જ છે, એટલે આ નિંદાવચન છે. આટલી સર્વજ્ઞતા, પૂર્વની સ્મૃતિ આ બધું થઈ ગયા છતાં પણ ભગવાને જે વસ્તુનો સ્વભાવ બનાવેલો છે, એ કેટલો પ્રબળ છે કે આવી પૂર્વ સ્મૃતિ અને આ જાતનું સર્વજ્ઞતાનું જ્ઞાન પણ જીવને મુક્ત કરવામાં કામ આવતું નથી.

શ્લોક ૧૧ — બંધનોથી પીડાતો જીવ અને સ્તુતિનું પ્રયોજન
• પાઠ: સુબોધિની શ્લોક ૧૧
• प्रतिभागी વાચન: સાત બંધનોવાળો, પીડાતો, ભય પામેલો ઋષિ બે હાથ જોડી જેમને ઉદરમાં મૂકેલો છે તેમની વિવલ વાણીથી સ્તુતિ કરે છે.
• વક્તા વિવેચન: **ઉત્થાનિકા:** કેવો જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી તેને ભગવાનની સ્તુતિ કરી, એમ નીચેના શ્લોકમાં કહે છે. જીવે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી હવે તે ભગવાનની સ્તુતિ કરે છે. **સ્તુતિનો ભાવ:** 'નાથમલમ' એટલે પીડાતો, કારણ કે 'નથ' અને 'નાથ' ધાતુ વિનંતી, દુઃખ, સત્તા અને આશીર્વાદના અર્થવાળા છે. સંજોગ પ્રમાણે પોતાના મોક્ષ માટે વિનંતી કરે છે. 'ઋષિ' શબ્દથી એમ કહેલું છે કે તેને અલૌકિક જ્ઞાન થયેલ હોવાથી મંત્રનું દર્શન થાય છે, કારણ કે મંત્રથી સ્તુતિ કરાયેલ અલૌકિક આત્મા પ્રસન્ન થાય છે. પ્રસન્ન થયેલા ભગવાન પ્રગટ થાય ત્યારે સ્તુતિ કરવી જોઈએ, અંતર્યામી ભગવાન પ્રગટ થયા નથી તેમજ પ્રસન્ન થયા નથી, એવી શંકા થાય તેથી 'ભય પામેલો' વિશેષણ યોજેલું છે. સ્તુતિ બંને પ્રકારે થાય — ભય પામેલાથી અને જેના ઉપર ભગવાન પ્રસન્ન થયા હોય તેનાથી. આ જીવ ઉપર ભગવાન પ્રસન્ન થયા નથી છતાં પણ ભય પામેલો હોવાથી ભગવાન પ્રસન્ન થાય તે માટે સ્તુતિ કરે છે. **બંધનો અને અધીરાઈ:** ગર્ભમાંથી બહાર નીકળ્યા પછી સ્તુતિ કરવી જોઈએ, અત્યારે સ્તુતિ કરવાનું શું પ્રયોજન, એવી શંકા થાય તેથી 'સાત બંધનોવાળો' વિશેષણ યોજેલું છે. 'ભદ્રી' એટલે બંધન કરનારી ચામડાની દોરી. તેવી ત્વચા બીજી સાત હોય છે (ત્વચા, માંસ, સ્નાયુ, હાડકાં, મજ્જા, રુધિર અને ચામડી). તેથી સંપૂર્ણ પ્રકારે બંધાયેલો જીવ વિલંબ સહન કરતો નથી. **પ્રેમ અને સફળતા:** બે હાથ જોડી એટલે કે 'કૃતાંજલિ' શબ્દથી એમ જણાવે છે કે આ સ્તુતિ પ્રાર્થના છે. પ્રેમ ઉત્પન્ન થયેલો હોવાથી આ સ્તુતિ સફળ છે એમ જણાવવા 'વિવલ વાણીથી' એમ કહેલું છે. જેમણે ઉદરમાં મૂકેલો છે એટલે કે 'યેન ઉદરે અર્પિતઃ' શબ્દથી એમ કહેલું છે કે આ સ્તુતિનું ફળ હમણાં દુઃખ દૂર થાય તે જ છે. **પ્રશ્ન:** અહીં અંતર્યામી ભગવાનથી શું તાત્પર્ય છે?
**ઉત્તર:** અલૌકિક આત્મા અંતર્યામી આત્મા છે એમ સમજાય છે. 'ઋષિ' શબ્દ એટલા માટે છે કે ઋષિના શબ્દો મંત્રરૂપ હોવાથી અલૌકિક આત્મા પ્રસન્ન થાય છે. અહીં શંકા કરે છે કે અત્યારે આ જીવ સ્તુતિ કોની કરી રહ્યો છે, જ્યારે કોઈ સન્મુખ પ્રગટ નથી. ત્યારે ભય પામેલો વિશેષણ યોજેલું છે. સ્તુતિનો વિષય તો સામે હોવો જોઈએ. જીવ અત્યંત ડરેલો હોવાથી વિલંબ સહન કરી શકતો નથી અને પહેલેથી જ પ્રાર્થના કરી રહ્યો છે.