કારિકા ૬-૮ : ગર્ભસ્થ જીવની સ્તુતિનો ઉપક્રમ
• પાઠ: કારિકા ૬-૮
• પ્રતિભાગી વાચન: ગર્ભસ્થ જીવ પોતાના પ્રાણરક્ષણ માટે ૧૦ શ્લોકોથી (શ્લોક ૧૨ થી ૨૧) ભગવાનની સ્તુતિ કરે છે। શાસ્ત્રબોધથી ભક્તિ અને પ્રપત્તિ કરવી જોઈએ એવું સમજીને તે પ્રભુના શરણે જાય છે। કારિકામાં શ્લોક ૧૨ થી ૨૧ નો વિષયક્રમ દર્શાવ્યો છે।
• વક્તા વિવેચન: **સ્તુતિનો ઉપક્રમ:** અધ્યાય ૨૯ માં દેવહૂતિજીએ ભક્તિ અને વૈરાગ્ય વિષયક પ્રશ્ન કર્યો હતો। અધ્યાય ૩૦ માં મૃત્યુના ભયથી અને અધ્યાય ૩૧ માં જન્મ તથા ગર્ભવાસના ભયથી વૈરાગ્યનું નિરૂપણ છે। સાતમા માસે ગર્ભસ્થ જીવને પીડાથી સર્વજ્ઞપણું પ્રાપ્ત થાય છે। **કારિકાઓનો વિષય:** કારિકા ૬ માં દર્શાવ્યું કે જીવ પ્રાણરક્ષણાર્થે દશ શ્લોકથી સ્તુતિ કરે છે। કારિકા ૭ પ્રમાણે શ્લોક ૧૨ માં શરણાગતિ, શ્લોક ૧૩ માં જીવ-બ્રહ્મનો ભેદ, શ્લોક ૧૪ માં જીવ હલકો હોવાથી નમન અને શ્લોક ૧૫ માં સત્સંગથી નમનનું નિરૂપણ છે। કારિકા ૮ માં શ્લોક ૧૬ માં હરિનું હિતકારીપણું, શ્લોક ૧૭ માં કૃપાપ્રાર્થના અને આગળ સંસારની દુષ્ટતા જણાવી પ્રભુચરણની યાચના કરવામાં આવી છે।
શ્લોક ૧૨ : ભગવદ્ ચરણારવિંદની શરણાગતિ
• પાઠ: શ્લોક ૧૨
• પ્રતિભાગી વાચન: જગતનું રક્ષણ કરવા માટે ભૂમિ પર વિવિધ દેહ ધારણ કરનારા અને દુષ્ટને યોગ્ય ગતિ દર્શાવનારા ભગવાનના ભયરહિત પ્રકાશમાન ચરણારવિંદને જીવ શરણે જાય છે। પૂર્વજન્મના ધર્મના બળે તે અવતારી હરિનું ચિંતન કરે છે।
• વક્તા વિવેચન: **ચરણારવિંદની શરણાગતિ:** જીવ ભક્તિમાર્ગમાં પ્રવિષ્ટ ન હોવાથી ભગવાનનો અવતાર જગતરક્ષણાર્થે માને છે। ભયભીત જીવ અભય પ્રાપ્ત કરવા માટે પ્રકાશમાન ચરણની શરણ લે છે। **પ્રશ્ન:** શ્લોકમાં 'દુષ્ટને યોગ્ય આવી ગતિ જણાવી' એનો શો તાત્પર્ય છે?
**ઉત્તર:** ભગવાને કેવળ ગર્ભવાસરૂપી દુર્ગતિ આપી નથી, પરંતુ જ્ઞાન કરાવીને દર્શાવ્યું છે કે દુષ્ટ આચરણનું આ પરિણામ છે। પ્રકૃતિસંબંધી અહંતા-મમતા ત્યાજ્ય છે અને ભગવાન ગ્રાહ્ય છે। જીવ સ્વરૂપથી ભલો (ભગવદંશ) હોવા છતાં પ્રકૃતિના સંગથી દુષ્ટ બને છે। ભલા એવા પ્રભુમાં પ્રવેશ કરવાથી જ ભલાઈ સિદ્ધ થાય છે। અંતર્યામી સ્વરૂપ જીવના અંતઃકરણમાં પ્રકાશિત થવાથી જીવ મનોમન તેમના શ્રીચરણનું ધ્યાન ધરીને શરણાગતિ સ્વીકારે છે।
શ્લોક ૧૩ : જીવ અને બ્રહ્મના સ્વરૂપનો ભેદ
• પાઠ: શ્લોક ૧૩
• પ્રતિભાગી વાચન: કર્મોથી આવૃત સ્વરૂપવાળો, દેહ-ઇન્દ્રિય-અંતઃકરણરૂપ માયાનો આશ્રય કરી પિંજરામાં પુરાયેલા પક્ષી જેવો જીવ, હૃદયમાં બિરાજમાન વિશુદ્ધ, નિર્વિકાર અને અખંડ જ્ઞાનસ્વરૂપ પ્રભુને દોષનિવૃત્તિ અર્થે નમન કરે છે।
• વક્તા વિવેચન: **સ્વરૂપભેદ:** જીવ પોતાના કર્મોથી બદ્ધ છે અને માયાનો આશ્રય લીધેલો છે, જ્યારે પરબ્રહ્મ માયાના સ્પર્શ વિનાના પરમ શુદ્ધ, ઇન્દ્રિયરહિત (નિર્વિકાર) અને અંતઃકરણરહિત (સંપૂર્ણ જ્ઞાનવાન) છે। આવા પ્રભુ જીવ પર કૃપા કરીને પોતાની મૈત્રી સિદ્ધ કરવા તપતા હૃદયમાં બિરાજે છે। **પ્રશ્ન:** દેહ, ઇન્દ્રિય અને અંતઃકરણરૂપ માયાનો આશ્રય તેમજ આધારનો શો અર્થ છે?
**ઉત્તર:** 'ભૂતેન્દ્રિયાશયમયી' માયા જીવને મોહ ઉત્પન્ન કરે છે। જીવ કાં તો દેહાદિકને પોતાનો આશ્રય માને છે અથવા પોતે દેહાદિકનો આધાર માલિક છે એવો અભિમાન રાખે છે। જેમ મનુષ્ય ઘરને પોતાનો આશ્રય માને અથવા પોતાને ઘરનો માલિક માને, તેવી આ જીવની ભ્રાંતિ છે। દોષયુક્ત જીવ નિર્દોષ પ્રભુને નમન કરીને પોતાના દોષો દૂર કરવાની પ્રાર્થના કરે છે।
શ્લોક ૧૪ : પ્રકૃતિ-પુરુષના નિયામક ઋષિરૂપ પ્રભુને નમન
• પાઠ: શ્લોક ૧૪
• પ્રતિભાગી વાચન: પંચમહાભૂતોના શરીરમાં ઇન્દ્રિય, ગુણ અને ભૂતોથી ઢંકાયેલો ચેતન જીવ, શરીરથી અલિપ્ત, પ્રબળ મહિમાવાળા અને પ્રકૃતિ-પુરુષને વશ રાખનારા પુરુષરૂપ ઋષિ પ્રભુને બીજી વાર નમન કરે છે।
• વક્તા વિવેચન: **નમનનું પ્રયોજન:** ઉત્થાનિકામાં શંકા થાય છે કે જ્ઞાનથી માયા નિવૃત્ત થાય, કર્મો છૂટે અને દેહસંબંધ ન રહેતાં મુક્તિ થઈ જાય તો નમનની શી જરૂર? **પ્રશ્ન:** જ્ઞાનમાર્ગથી મુક્તિ થતી હોય તો પ્રભુને નમન શા માટે કરવું?
**ઉત્તર:** મુક્તિ કોઈ કેવળ યાંત્રિક પ્રક્રિયાથી નથી થતી, પ્રભુની કૃપાથી જ થાય છે। ભાગવતના દશમ સ્કંધના શ્રુતિગીતાના વચન (૧૦/૮૭/૩૦) અનુસાર જીવ વ્યાપક નથી કિંતુ અણુ છે, તેથી નિયમ્ય-નિયામક ભાવ સિદ્ધ થાય છે। પ્રભુ પ્રકૃતિ અને પુરુષ બંનેના નિયામક છે। **દેહમાં બેની સ્થિતિ:** એક જ શરીરમાં અંતર્યામી અને જીવ બંને રહે છે। અંતર્યામી દેહાભિમાન રહિત હોવાથી અસંગ છે, જ્યારે જીવ સંગને લીધે ઢંકાયેલો છે। દર્પણમાં સૂર્ય કે પ્રતિમામાં વિષ્ણુની પેઠે સંગથી જ દોષ લાગે છે। પ્રભુએ પૂર્વે ગર્ભમાં જ્ઞાન આપી ઉપકાર કર્યો હોવાથી તેમને 'ઋષિ' કહ્યા છે। પુરુષોત્તમ સહસ્રનામમાં પ્રભુનું ૧૯૧મું નામ 'ગર્ભોત્તમજ્ઞાનદાતા' આવે છે।
શ્લોક ૧૫ : ભક્તકૃપા અને સત્સંગની અનિવાર્યતા
• પાઠ: શ્લોક ૧૫
• પ્રતિભાગી વાચન: ભગવાનની માયાથી ગુણ અને કર્મના બંધનવાળા સંસારમાર્ગમાં ભટકતાં જેના જ્ઞાનનો નાશ થયો છે, તેવો જીવ ભગવદ્ભક્તની કૃપા વિના કઈ લૌકિક યુક્તિથી આ સંસારનો નાશ કરી શકે?
• વક્તા વિવેચન: **સત્સંગની અનિવાર્યતા:** જ્યારે જીવનું પોતાનું સામર્થ્ય ન રહે અને શાસ્ત્રોથી પણ ઉપાય ન થાય, ત્યારે કેવળ ભગવદ્ભક્તો જ અલૌકિક ઉપાય દ્વારા જીવને પ્રભુમાં આસક્ત કરે છે। **જ્ઞાન અને ક્રિયાશક્તિનો લોપ:** સંસારના ભ્રમણથી જીવની સ્મૃતિ (જ્ઞાન) નષ્ટ થઈ છે અને અતિશય પરિશ્રમથી ક્રિયાશક્તિ પણ ખૂટી ગઈ છે। **સંસારનું અખંડ બંધન:** ભગવાનની માયાથી ઉત્પન્ન ત્રિગુણ જીવનો સ્વભાવ બની જાય છે અને તે ચિત્તને કર્મમાં જ આસક્ત રાખે છે। પ્રાયશ્ચિત્ત જેવા લૌકિક સાધનોથી સંસાર નિવૃત્ત થતો નથી। ભક્તકૃપા વિના સંસારમાર્ગનો અંત આવવો અશક્ય છે, તેથી જીવ ભાવી જીવન માટે ભક્તકૃપાની યાચના કરે છે।
શ્લોક ૧૬ : ત્રૈકાલિક જ્ઞાનદાતા પરબ્રહ્મનું ભજન
• પાઠ: શ્લોક ૧૬
• પ્રતિભાગી વાચન: ત્રણેય કાળનું જે જ્ઞાન આપ્યું તે સ્થાવર-જંગમમાં પોતાના અંશને સ્થાપિત કરનારા પરબ્રહ્મ દેવ છે। કર્મના માર્ગને અનુસરનારા અમે ત્રિવિધ તાપ શાંત થાય તે માટે તે પ્રભુનું ભજન કરીએ છીએ।
• વક્તા વિવેચન: **ત્રૈકાલિક જ્ઞાન:** જીવને ગર્ભમાં પૂર્વજન્મોનું, વર્તમાન કષ્ટનું અને ભવિષ્યનું જે જ્ઞાન થયું તે કેવળ અંતર્યામી પ્રભુએ જ આપ્યું છે। **પ્રશ્ન:** ઇન્દ્રિયોના અધિષ્ઠાતા દેવો જ્ઞાન કેમ ન આપી શકે?
**ઉત્તર:** ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાતા દેવતાઓમાં આવું અલૌકિક સામર્થ્ય નથી। 'કતમઃ' શબ્દથી સ્પષ્ટ થાય છે કે આ કેવળ પરબ્રહ્મનું જ કાર્ય છે। **દાસ્ય ધર્મ:** જીવની સ્થિતિ જ્યાં સુધી રહે ત્યાં સુધી તેનો પરમ ધર્મ દાસ્ય છે। સખ્ય વગેરે ભગવદ્દીન છે, પરંતુ દાસ્ય જીવનો સહજ ધર્મ છે। ત્રિવિધ તાપની શાંતિ માટે ભજન કરવું એ સોપાધિક ભજન (પ્રથમ પ્રવૃત્તિ) છે। **પ્રશ્ન:** શું ગર્ભમાં રહેલા સર્વ જીવોને આવું જ્ઞાન થાય છે?
**ઉત્તર:** ના, જે જીવોની ઊર્ધ્વગતિ થવાની હોય અને જેમના પર પ્રભુનો વિશેષ અનુગ્રહ હોય, તેમને જ ગર્ભમાં આ ઉત્તમ હિતકારી જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે।
શ્લોક ૧૭ : ગર્ભવાસના ત્રિવિધ તાપમાંથી મુક્તિની પ્રાર્થના
• પાઠ: શ્લોક ૧૭
• પ્રતિભાગી વાચન: બીજાના (માતાના) ઉદરના પોલાણમાં જઠરાગ્નિથી તપ્ત, લોહી, વિષ્ઠા અને મૂત્રના ખાડામાં પડેલો જીવ બહાર નીકળવા માટે વીતેલા મહિના ગણે છે અને દીન બની પ્રભુને પોકારે છે કે આપ ક્યારે બહાર કાઢશો?
• વક્તા વિવેચન: **ગર્ભવાસના ત્રિવિધ દુઃખ:** માતા ભૂતરૂપ હોવાથી આધિભૌતિક દુઃખ, જઠરાગ્નિ અગ્નિદેવના તાપથી આધિદૈવિક દુઃખ અને દીનબુદ્ધિથી આધ્યાત્મિક દુઃખ થાય છે। **ધૈર્યનો અભાવ:** અસહ્ય પીડાને કારણે જીવમાં ધૈર્ય રહ્યું નથી। ભવિષ્યમાં કેટલો સમય રહેવું પડશે તેનો કોઈ નિયમ ન હોવાથી તે વીતી ગયેલા માસ ગણે છે। **ભગવત્સંબોધનનું રહસ્ય:** 'ભગવન' સંબોધન દર્શાવે છે કે આ અસહ્ય કષ્ટમાંથી મુક્ત કરવાનું પૂર્ણ સામર્થ્ય કેવળ ષડૈશ્વર્યસંપન્ન પ્રભુ પાસે જ છે। જીવ આ ઘોર ગર્ભવાસમાંથી ઉદ્ધાર મેળવવા પ્રભુ સમક્ષ કરુણ આક્રંદ કરે છે।