મંગળાચરણપાઠ: (કોઈ વિશિષ્ટ પાઠ નથી)
પ્રતિભાગી વાચન: (કોઈ વિશિષ્ટ વાચન નથી)
વક્તા विवेचन: (કોઈ વિશિષ્ટ વિવેચન નથી)
શ્લોક ૪૩ — દેહથી સંસારની પ્રાપ્તિ અને ત્રણ પ્રકારના દોષપાઠ: સુબોધિની શ્લોક ૪૩
પ્રતિભાગી વાચન: જીવનું સ્થાન પ્રાપ્ત કરેલા દેહથી પુરુષ એક લોકમાંથી બીજા લોકમાં જઈ કર્મોનો ભોગ કરતા જ સદા કર્મો કર્યા કરે છે.
વક્તા विवेचन:
- દેહને લીધે સંસારની પ્રાપ્તિ: દેહને લીધે જ જીવને અહંતા અને મમતારૂપી સંસાર પ્રાપ્ત થાય છે. જીવ દેહથી જે કર્મ કરે છે, તેને કારણે તે એક લોકમાંથી બીજા લોકમાં કર્મના ફળ ભોગવવા સતત ભમ્યા કરે છે અને કર્મો કર્યા કરે છે.
- ત્રણ પ્રકારના દેહના દોષ: આ શ્લોકમાં દેહના ત્રણ પ્રકારના દોષો બતાવ્યા છે:
- સદા ભ્રમણ: સતત ભમ્યા કરવાને લીધે જીવની એક સ્થળે સ્થિતિ ન હોવી.
- કર્મના ફળનો ભોગ: કર્મના ફળનો ભોગ કરવો તે પણ એક દોષ છે, કારણ કે તેનાથી મુક્તિ મળતી નથી.
- કર્મો કરવા: કર્મો કરવા તે પણ એક દોષ છે, જેનાથી સંસારમાં આવાગમનનો દોષ લાગી રહે છે.
શ્લોક ૪૪ — જન્મ અને મરણનું સ્વરૂપ તથા ષડભાવવિકારપાઠ: સુબોધિની શ્લોક ૪૪
પ્રતિભાગી વાચન: મહાભૂત, ઇન્દ્રિયો અને મનરૂપ દેહ જીવની પાછળ જનારો છે. તેનો નિરોધ આનું મરણ છે અને તેનું પ્રાકટ્ય એ જન્મ છે. આ શ્લોક ખૂબ જ કઠિન લાગતો હોવાથી વક્તાને વિવેચન માટે વિનંતી કરી.
વક્તા विवेचन:
- દેહનું અનુગમન: મહાભૂત (આધિભૌતિક), ઇન્દ્રિયો (આધ્યાત્મિક), અને મનરૂપ દેહ ચૈતન્ય વિના શક્તિવાળો નથી, તેથી તે ચૈતન્યરૂપ જીવની પાછળ જાય છે. જડ દેહને ચેતન જીવની જરૂર રહે છે.
- જન્મ અને મરણ દોષ: જન્મ અને મરણ બંને દોષરૂપ છે. દેહનો નિરોધ એટલે જીવનું મરણ અને દેહનું પ્રાકટ્ય એટલે જીવનો જન્મ.
- નિરોધની વ્યાખ્યા: 'નિતરામ રોધ' એટલે પોતાની જાતના પ્રવાહને ઉત્પન્ન ન કરવો, એટલે કે પ્રવાહની ઉત્પત્તિ ન થવી, તેને મરણ કહેવાય છે.
- ષડભાવવિકાર અને પ્રવાહ: પદાર્થના છ ભાવવિકારો છે: અસ્તિ, જાયતે, વર્ધતે, વિપરિણમતે, અપક્ષીયતે અને વિનશ્યતે. પ્રવાહની ઉત્પત્તિના સંદર્ભમાં:
- `હોવું` (અસ્તિ) અને `ફેરફાર થવો` (વિપરિણમતે) એ બે વિકારો પ્રવાહની ઉત્પત્તિના વિરોધી નથી, કારણ કે પદાર્થ રૂપાંતર પામે તો પણ તે પદાર્થ જ રહે છે (જેમ કે દૂધમાંથી દહીં).
- `વધવું` (વર્ધતે) અને `ક્ષીણ થવું` (અપક્ષીયતે) એ બે વિકારો પ્રવાહના વિરોધી અને અનુકૂળ છે, તેથી ઉત્પત્તિથી વિરુદ્ધ છે. વધવું એ વિરોધી પ્રક્રિયા છે (પાછળ નથી જતો પણ આગળ વધે છે) અને ક્ષીણ થવું એ અનુકૂળ પ્રક્રિયા છે (વિકાસ અટકી નાશ તરફ જાય છે).
- `જન્મ` અને `મરણ` ઉત્પત્તિથી વિરુદ્ધ છે, કારણ કે આમાં સજાતીય પ્રવાહની વૃદ્ધિ અટકી જાય છે.
- કાલિક ઉત્પત્તિ: કાલથી થતી પદાર્થની પ્રવાહરૂપ ઉત્પત્તિ સદા થાય છે, પરંતુ તે સૂક્ષ્મ હોવાથી પ્રત્યક્ષ દેખાતી નથી (ભાગવત ૧૧/૨૨/૪૨). આ સૂક્ષ્મ પરિવર્તનને 'ઝીણા અવયવો' દ્વારા સમજાવ્યું છે.
- સહાય કરનારા ગુણ: દેહને બાહ્ય સુગંધી પદાર્થો કે પુત્રાદિકથી થતા પરિવર્તનને બદલે, `વિદ્યા`, `કર્મ` અને `પહેલાની બુદ્ધિ` એવા સૂક્ષ્મ ગુણો જીવની સાથે જાય છે અને તેની ઉત્પત્તિને સહાય કરે છે. જ્યારે આવી ઉત્પત્તિ અટકી જાય, ત્યારે તે મરણ છે.
શ્લોક ૪૪ — નૈયાયિક મતનું ખંડન અને અપમૃત્યુની વ્યવસ્થાપાઠ: સુબોધિની શ્લોક ૪૪
પ્રતિભાગી વાચન: વક્તા દ્વારા ષડભાવવિકાર અને પ્રવાહની અનુકૂળતા-પ્રતિકૂળતા, તેમજ `વિદ્યા`, `કર્મ` અને `પહેલાની બુદ્ધિ` દ્વારા જીવની સાથે ચાલતા સૂક્ષ્મ અવયવો અંગે કરેલા વિવેચન પર સ્પષ્ટતા માંગી.
વક્તા विवेचन:
- ઉત્પત્તિનો પ્રસંગ: પુરુષોત્તમજી સમજાવે છે કે અહીં દેહને મહાભૂતો, ઇન્દ્રિયો અને મનરૂપ કહ્યો છે. ઉત્પત્તિ માત્ર મહાભૂતોની થાય છે, ઇન્દ્રિયો અને મનની નહીં. ઇન્દ્રિયો તરત નાશ પામે તેવી નથી, જે નૈયાયિકોનો મત છે, પરંતુ આપણા સિદ્ધાંત વિરુદ્ધ છે.
- નૈયાયિક મત: નૈયાયિકો માને છે કે ઇન્દ્રિય અને દેહ નાશ પામે છે, ફક્ત મન નિત્ય છે. પરંતુ આપણા મત અનુસાર સૂક્ષ્મ દેહની વાસના (જેમાં ઇન્દ્રિય અને મન સમાવિષ્ટ છે) જીવ સાથે જાય છે.
- શ્રુતિ પ્રમાણે દેહના તત્ત્વો: શ્રુતિ પ્રમાણે મન અન્નમય છે, પ્રાણ જલમય છે અને વાણી તેજમય છે. આ પ્રત્યયથી મન વગેરેની અન્ન વગેરેથી ઉત્પત્તિ જ સમજવી જોઈએ. મન મહાભૂતમય છે, એટલે તે મહાભૂતનો જ વિકાર છે. ઇન્દ્રિયોને પણ મહાભૂતનો વિકાર સમજવું.
- અપમૃત્યુની વ્યવસ્થા: અપમૃત્યુમાં સજાતીય સૂક્ષ્મ અવયવોનો પ્રવાહ બંધ થતો નથી. આચાર્યચરણોએ કહ્યું કે `કાલ`, `કર્મ` અને `સ્વભાવ` એના અધિષ્ઠાતા બલવત્તર હોય છે, તેઓ જ નિયામક હોય છે. દેહના તત્ત્વોનો અપચય અને ઉપચય ઉપરાંત, કાલ, કર્મ અને સ્વભાવ પણ પોતાનું વર્ચસ્વ રાખે છે. જ્યારે કાલ, કર્મ કે સ્વભાવ બલિષ્ઠ હોય, ત્યારે તેઓ અન્યને પોતાના નિયમનમાં લઈ અપમૃત્યુ કરાવે છે.
- જન્મનું સ્વરૂપ: `પ્રાકટ્ય જન્મ છે` શબ્દોથી ઉત્પત્તિનું સ્વરૂપ કહેલું છે. દેહનું પ્રાકટ્ય એટલે કે પ્રકટ થવું તે જ જીવનો જન્મ એટલે ઉત્પત્તિ છે. સર્વસ્થળે ભગવાનના સ્વરૂપમાં સર્વ પદાર્થો રહેલા જ છે. ભગવાન જેટલા સમય સુધી પદાર્થોને પ્રગટ કરે છે, તેટલા સમય સુધી તેઓ દેખાય છે. જ્યારે જીવ પોતાના કારણમાં (મહાભૂતોમાં) પ્રવેશ કરે છે, અને પ્રભુની ઇચ્છાથી તે દેહને ફરી પ્રગટ કરે છે, ત્યારે તે પ્રગટ થવું એ જ તેનો જન્મ છે.
- `ન હતો તેવા દેહની ઉત્પત્તિ થતી નથી`: આપણે ત્યાં કોઈ વસ્તુ `ન હતી` તેમાંથી `ઉત્પન્ન` થાય એવું નથી. બધું સર્વદા બ્રહ્મરૂપથી વિદ્યમાન જ છે. માત્ર તેનો આવિર્ભાવ થાય છે.