॥ सुबोधिनी_गुजराती_૩/૩૧/૪૫-૪૮ ॥

મંગળાચરણપાઠ: મંગળાચરણ
વક્તા विवेचन:
- સત્રનો પ્રારંભ: સત્રનો પ્રારંભ મંગળાચરણના પાઠ સાથે થાય છે.

શ્રીમદ ભાગવતજી: ભક્તિશાસ્ત્ર અને અધ્યાયનો સંદર્ભપાઠ: અધ્યાય ૩૧ નો પ્રારંભિક સંદર્ભ
વક્તા विवेचन:
- ભાગવતજીનું સ્વરૂપ: શ્રીમદ ભાગવતજી એ ભક્તિશાસ્ત્ર છે, જે આનંદની નિધિ શ્રીનંદકુમારની આનંદમય લીલાનું અવગણન છે. પ્રભુનું બધું જ આનંદરૂપ છે.
- સ્કંધ ૩ નો વિષય: ત્રીજા સ્કંધમાં કુલ ૩૩ અધ્યાય છે. આ સ્કંધ લીલાસ્તૂત, સાધન લીલા (જ્ઞાન લીલાસ્તૂત) અને સર્ગલીલા (કારણોની ઉત્પત્તિ) એમ ત્રણ અધિકારોનું નિરૂપણ કરે છે.
- અધ્યાય ૩૧ નો વિષય: અત્યારે ૩૧ મો અધ્યાય ચાલી રહ્યો છે. આ અધ્યાય ભય-હેતુક વૈરાગ્ય બોધક જન્મ વડે દોષનું નિરૂપણ કરે છે. પૂર્વોક્ત કાલજનિત મૃત્યુજનિત વૈરાગ્યના ઉદબોધનાર્થ પુનર્જન્મરૂપ દોષનું નિરૂપણ અભિપ્રેત છે. મૃત્યુનું નિરૂપણ કરીને વૈરાગ્ય કઈ રીતે થાય તે સમજાવવામાં આવ્યું છે કે નરલોકમાંથી ફરી આલોકમાં આવવું પડે છે, જ્યાં જીવને દેહનો સંબંધ થાય છે અને જીવાત્મા શુદ્ધ બની ફરી મનુષ્ય અવતાર માટે આવે છે.

અધ્યાય ૩૧: શ્લોક ૧-૪૪ નો સારાંશપાઠ: અધ્યાય ૩૧ ના શ્લોક ૧-૪૪ નો સારાંશ
વક્તા विवेचन:
- ગર્ભાવસ્થા અને દુઃખ: શ્લોક ૧-૪ માં જીવ ગર્ભાવસ્થા ધારણ કરીને ક્રમશઃ વૃદ્ધિ પામતો છ માસનો થાય છે. શ્લોક ૫-૮ માં ગર્ભસ્થ જીવનો આધિભૌતિક, આધ્યાત્મિક અને આધિદૈવિક દુઃખ બતાવ્યું છે.
- જ્ઞાનનો ઉદય અને પ્રસુતિ: શ્લોક ૯ માં જીવાત્મા સાત માસનો થાય ત્યારે ભગવાનની ઈચ્છાથી તેમાં જ્ઞાનનો ઉદય થાય છે. શ્લોક ૧૦ માં પ્રસુતિ વાયુથી તે માતાના ઉદરમાં ચલાયમાન થાય છે.
- ભગવાનની સ્તુતિ અને પ્રાર્થના: શ્લોક ૧૧-૧૬ માં જીવાત્મા પોતાના છુટકારા માટે ભગવાનની સ્તુતિ કરે છે. શ્લોક ૧૭-૧૮ માં દિન થઈને બહાર આવવા માટે ભગવાનને વિજ્ઞપ્તિ કરે છે. શ્લોક ૧૯ માં તે પુરાણ પુરુષને હૃદયમાં અને બહાર દર્શન કરે છે.
- માયા અને સંસાર ચક્ર: શ્લોક ૨૦ માં ગર્ભની અંદર જ રહેવા માટે પ્રાર્થના કરે છે, કારણ કે બહાર દેવની માયાથી તે મિથ્યા બુદ્ધિવાળો થશે અને સંસાર ચક્ર પ્રાપ્ત કરશે. શ્લોક ૨૧ માં ભગવાનની સ્તુતિનું ફળ કહે છે.
- જન્મ પછીના દુઃખો: શ્લોક ૨૨-૨૩ માં જીવ બહાર આવ્યા પછી શૂદ્રદેહની પ્રાપ્તિ થાય છે. શ્લોક ૨૪-૨૬ માં બહાર આવ્યા પછી તેનું કૃત્ય અને જન્મેલાનું દુઃખ કહે છે. શ્લોક ૨૭-૨૮ માં આધિભૌતિક દુઃખ કહે છે અને જ્ઞાન જતું રહ્યું એટલે રુદન કરે છે. બાળપણ અને પૌગંડ અવસ્થાનું દુઃખ ભોગવીને અજ્ઞાનને લીધે શોક પ્રાપ્ત કરે છે.
- જ્ઞાનનો નાશ અને કુબુદ્ધિ: શ્લોક ૨૯ માં મોટા થયેલા જીવમાં જ્ઞાનના નાશ થવાના કારણ કહે છે. શ્લોક ૩૦-૩૧ માં 'હું' અને 'મારું' એવી કુબુદ્ધિ તરફ જ વળે છે અને અવિદ્યાના કારણે સારા-નરસાનો વિચાર કર્યા વગર મિથ્યા બુદ્ધિવાળો થાય છે.
- અસત્સંગનો ત્યાગ: શ્લોક ૩૨-૪૨ માં મુમુક્ષુઓએ દુષ્ટોનો સંગ, સ્ત્રીનો સંગ અને સ્ત્રીના સંગીનો સંગ ન કરવો જોઈએ એમ કહ્યું છે. બ્રહ્માજીથી લઈને ઋષિમુનિઓ પણ મોહિત થયા છે એનું વર્ણન આવે છે. દેવે રચેલી માયારૂપી સ્ત્રી ધીરે ધીરે સમીપ આવે છે અને હાથીને ફસાવવા માટે જેમ કૂવાને ઘાસથી ઢાંકે છે, તેવી રીતે સ્ત્રીસંગ વિઘ્ન કરનારો છે. યોગમાં સ્ત્રી વિઘ્નરૂપ છે અને શિકારીનું બાણ મૃત્યુરૂપ છે તેની સાથે સરખાવીને સ્ત્રીસંગ નરક પ્રાપ્ત કરાવનાર છે. ઇન શોર્ટ, ૩૨ થી ૪૨ શ્લોકમાં તનના દોષ કહ્યા. શ્લોક ૪૩ અને ૪૪ માં દેહના દોષ કહ્યા.

શ્લોક ૪૫-૪૬: દેહની ઉત્પત્તિ અને લયથી જીવનું મરણપાઠ: શ્લોક ૪૫ અને ૪૬
દ્રવ્ય ઉપલબ્ધિ સ્થાનસ્ય દ્રવ્યક્ષા અયોગ્યતા યદા તત પંચત્વમ અહમનાત ઉત્પત્તિ દ્રવ્ય દર્શનમ ॥૪૫॥
યથા અષ્નો અક્ષણો હો દ્રવ્ય અવયવ દર્શન અયોગ્ય યદા તદૈવ ચક્ષુશો દૃષ્ટું દ્રષ્ટત્વ અયોગ્યતા અનયોહો ॥૪૬॥
પ્રતિભાગી વાચન: પ્રતિભાગીએ ૪૫ અને ૪૬ શ્લોકનું પઠન કર્યું, જેમાં દેહની ઉત્પત્તિ અને નાશથી જીવના થતા હોવાનું કેમ જણાય તે શંકાનું નિરાસન કરવામાં આવ્યું છે. જેમ દ્રવ્યના અવયવો જોવાની આંખની અયોગ્યતા થાય ત્યારે આંખ અને જોનાર બંને અયોગ્ય થાય છે, તેવી જ રીતે દ્રવ્યના સ્થાનની દ્રવ્ય જાણવાની અયોગ્યતા થાય ત્યારે તે મરણ છે અને દ્રવ્યનું દેખાવું એ ઉત્પત્તિ છે.
વક્તા विवेचन:
- ઉત્થાનિકા: દેહની ઉત્પત્તિ અને નાશથી જીવના થતા હોવાનું કેમ જણાય એવી શંકા થાય ત્યારે આ નીચેના બે શ્લોક કહે છે. આ શંકાનું નિરાસન અહીંયા બે શ્લોકમાં કરી રહ્યા છે.
- ચક્ષુનું દ્રષ્ટાંત: રૂપ વગેરે દ્રવ્યોના જ્ઞાનનું ઇન્દ્રિયને રહેવાનું ઠેકાણા રૂપ સ્થાન, તે જ્યારે દ્રવ્ય જોવા અયોગ્ય થાય છે (જેમ કે આંખની ઝાંખ, કમળો વગેરેને લીધે), ત્યારે ચક્ષુ પણ દ્રવ્ય જોવા અયોગ્ય થાય છે અને જોનાર પુરુષ પણ દ્રવ્ય જોવા અયોગ્ય થાય છે. ઇન્દ્રિયને રહેવાનું ઠેકાણું એટલે ચક્ષુ સ્થાન ઢંકાઈ જતા જોવાનું સાધન (આંખ) અને જોનાર (વ્યક્તિ પોતે) પણ જોવા અયોગ્ય થાય છે. એટલે કે આંખ પણ નથી જોઈ શકતી અને કર્તા પોતે કે જોનાર વ્યક્તિ પણ નથી જોઈ શકતી. આ બેની જોવાની અયોગ્યતા થાય છે, જેને મરણ કહેવાય છે. જોવાની યોગ્યતા ઉત્પત્તિ છે અને જોવાની અયોગ્યતા મરણ છે.
- દેહની ઉત્પત્તિ અને મરણ: દેહની ઉત્પત્તિ અને લયથી જીવની ઉત્પત્તિ અને મરણ થાય છે. જો દેહ ઉત્પન્ન થયો તો ઉત્પત્તિ થઈ અને દેહનો લય થયો તો જીવનો નાશ મરણ થયો. આ એક શ્લોક લેતા અર્થ છે. બે શ્લોક હોવાનું લેતા, સાધન અને કર્તાની યોગ્યતા અને અયોગ્યતા પહેલા શ્લોકમાં જણાવી અને બીજા શ્લોકનો એવો અર્થ છે કે બંનેના રહેઠાણ રૂપ દેહના સ્વભાવનો નાશ થતા મરણ થાય છે અને સ્વાભાવિક કાર્ય કરે તો ઉત્પત્તિ થાય છે. જીવને તો તે દેહનું અભિમાન હોવાથી બંને ઉત્પત્તિ અને મરણ થાય છે.
- પુરુષોત્તમજીનો મત: શ્રી પુરુષોત્તમજી કહે છે કે 'જોવાનું સ્થાન અને જોવાનું કાર્ય કરનાર' શબ્દો પાસે વાક્ય પૂરું કરી પ્રકાશમાં અર્થ કરે છે, પરંતુ ત્યાં વાક્ય પૂરું થતું નથી પણ 'અનયોહો' એટલે આ બે એમ આગળ ચાલુ હોય તેમ જણાય છે. તેથી પ્રકાશનો અર્થ બરાબર હોવાનું જણાતું ન હોવાથી જુદી રીતે અર્થ કરેલો છે. બે શ્લોક ગણતા પ્રકાશ કરનારે બંનેના અર્થ કયા તે પણ ઊલટા પહેલા જણાય છે. પહેલા શ્લોકનો અર્થ કહ્યો તે બીજાનો છે અને બીજાનો કયો તે પહેલાનો અર્થ હોવાનું જણાય છે, એટલે આગળ પાછળ અર્થ છે.
- દ્રવ્ય ઉપલબ્ધિ અને પંચત્વ: જ્યારે દ્રવ્ય ઉપલબ્ધિનું જે સ્થાન (દ્રવ્યનો અનુભવ કરવાનું કે પ્રાપ્તિ કરવાનું જે સ્થાન) એ દ્રવ્યના વ્યવહાર કરાવનાર દેહ જ્યારે સર્વ દ્રવ્યનો વ્યવહાર કરવા અયોગ્ય થાય છે (એટલે કઈ કરી શકતો નથી, કોઈ સેન્સ નથી), ત્યારે તે 'પંચત્વમ' એટલે મરણ છે એવો અર્થ છે. જેનો જે સ્વભાવ હોય તે સંપૂર્ણ રીતે જો દૂર થાય તો તેને પોતાના કારણમાં લય થયો એમ જાણવું. તે પ્રમાણે પાંચ મહાભૂતોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો દેહ જો પોતાનું કાર્ય ન કરે તો તે કારણરૂપ થયેલ હોવાથી મૃત્યુ પામેલો છે.
- જીવ અને અભિમાન: જીવ તો દેહના અભિમાનને લીધે તેવો મરણ પામેલો જણાય છે. જીવની અંદર જ્યારે પ્રાણ આવે અને તેનું ફંક્શન ન કરે તો એ મરણ પામેલો જણાય છે (જેમ કે શ્વાસ ન લે). દ્રવ્યોનું દેખાવું એટલે શ્વાસ લેવો વગેરે કાર્ય કરવાની શક્તિ તે જ દેહની ઉત્પત્તિ છે. જીવ તેની અંદર પ્રવેશ કરી અભિમાન રાખતો હોવાથી તે જીવની ઉત્પત્તિ છે. દેહ તો જડ છે પણ જીવ એ દેહની અંદર આવી જ્યારે પ્રાણ ધારણ કરે, શ્વાસોશ્વાસ ચાલુ થાય અને દેહાભિમાન તેને થવા માંડે એ જીવની ઉત્પત્તિ છે. ૪૬ માં શ્લોકમાં તે વિષયનું દ્રષ્ટાંત કહેલું છે. ચક્ષુ ઇન્દ્રિયને રહેવાના સ્થાનની જ્યારે રૂપ વગેરે દ્રવ્યના અવયવો જોવાની અયોગ્યતા થાય (જેમ કે આંખની ઝાંખ, કમળો વગેરેને લીધે), ત્યારે ચક્ષુની અને જોનારની અયોગ્યતા થાય છે.

પ્રશ્નોત્તર: સ્વાભાવિક કાર્ય અને જીવિતતાપાઠ: મૃત્યુ અને જીવનના સ્વભાવિક કાર્ય અંગેનો પ્રશ્ન
પ્રતિભાગી વાચન: પ્રતિભાગીએ પ્રશ્ન કર્યો કે 'સ્વાભાવિક રીતે કાર્ય કરે' એટલે કે વેન્ટિલેટર ઉપર જીવ ચાલે છે તેને સ્વાભાવિક રીતે કહેવાય કે અસ્વાભાવિક રીતે?
વક્તા विवेचन:
- ઉત્તર: વક્તાએ કહ્યું કે આ વિષય ઉપર પહેલા વિચાર નહોતો કર્યો, પણ જો કોઈક આર્ટીફિશિયલ સપોર્ટ સિસ્ટમથી જીવ ચાલતું હોય તો તેને પરાણે ચલાવી રહ્યા છે. સ્વાભાવિક રીતે એટલે જે જીવનો સ્વભાવ છે શ્વાસ લેવો, નોર્મલ કોર્સમાં જે બધું એની પ્રક્રિયા જો સ્વાભાવિક રીતે થતી હોય તો એની ઉત્પત્તિ છે. પણ આવી રીતે આર્ટીફિશિયલ સપોર્ટ સિસ્ટમથી હોય તો હવે કેટલો વખત ચાલે અને રિસ્ક ફેક્ટર થઈ જાય એવું લાગે છે, બાકી તો બહુ નથી ચાલે.
- સામાન્ય સિદ્ધાંત: એક સામાન્ય સિદ્ધાંત સમજાવવામાં આવે છે કે સર્વ દ્રવ્યનો વ્યવહાર કરવા યોગ્ય થાય તે મરણ છે. જેનો જે સ્વભાવ હોય તે સંપૂર્ણ રીતે જો દૂર થાય તો તેનો પોતાના કારણમાં લય થયો છે એમ જાણવું. આ સામાન્ય સિદ્ધાંત સમજાવીને તેને દેહના ઉપર લાગુ કર્યું છે કે તે પ્રમાણે પંચમહાભૂતથી ઉત્પન્ન થયેલો દેહ જો પોતાનું કાર્ય ન કરે તો તે કારણરૂપ થયેલો હોવાથી મૃત્યુ પામેલો છે.
- 'સ્વભાવ' શબ્દનું સ્પષ્ટીકરણ: પુરુષોત્તમજીએ 'સ્વભાવ' શબ્દનો પ્રયોગ સ્પષ્ટ કર્યો છે કે જો અસ્વાભાવિક રૂપથી ચલાવવામાં આવે તો તેને ચાલવું ન કહેવાય.
- યજ્ઞભૂમિનું દ્રષ્ટાંત: ધર્મશાસ્ત્ર કહે છે કે 'કૃષ્ણસાર મૃગ જ્યાં સ્વભાવથી વિચરણ કરતો હોય એ યજ્ઞ લાયક ભૂમિ કહેવાય'. જો કોઈ પ્રદેશમાં કૃષ્ણસાર મૃગ ન હોય અને કોઈને યજ્ઞ કરવું હોય તો પ્રાણી સંગ્રહાલયમાંથી મૃગને લઈ આવીને છૂટા મૂકી દે અને ફરવા લાગે તો એ રીતે એ કંઈ યજ્ઞભૂમિ ન ગણાય. સ્વભાવથી વિચરણ કરતો હોય તે જ યજ્ઞભૂમિ છે. તેવી જ રીતે, દેહ જો પોતાના સ્વભાવથી કાર્ય કરી રહ્યો છે તો જીવિત છે, પણ કૃત્રિમ કોઈ મશીનના દ્વારા ધરાવવામાં આવી રહ્યું છે તો પછી એ જીવિત નથી, પરંતુ એ મૃત છે.

પ્રશ્નોત્તર: શ્લોક ૪૫-૪૬ નો અર્થ અને ટીકાપાઠ: ફૂટનોટ અને શ્લોકના અર્થ વિશેનો પ્રશ્ન
પ્રતિભાગી વાચન: પ્રતિભાગીએ ફૂટનોટના વિષયમાં સ્પષ્ટતા માગી અને કહ્યું કે હિન્દી ભાષી પુસ્તકમાં અને મૂળમાં અર્થ વધારે સરળ લાગે છે, જ્યારે ગુજરાતી ફૂટનોટમાં થોડું અટપટું લાગે છે.
વક્તા विवेचन:
- અર્થની સ્પષ્ટતા: વક્તાએ કહ્યું કે શ્લોકમાં અર્થ આગળ પાછળ કર્યો છે, તેમાં કોઈ આપત્તિજનક કે અર્થાંતર નથી થતો. શ્રીમહાપ્રભુજીએ સ્પષ્ટ રૂપથી વ્યાખ્યા કરી છે કે ૪૫ મો શ્લોક સામાન્ય સિદ્ધાંત બતાવે છે અને એનું દ્રષ્ટાંત ૪૬ માં શ્લોકમાં આપ્યું છે. 'યથા' શબ્દ દ્રષ્ટાંત માટે છે. દ્રવ્યની ઉપલબ્ધિનું જે સ્થાન એટલે ઇન્દ્રિય, તેની દ્રવ્યનો સાક્ષાત્કાર કરવામાં જ્યારે અયોગ્યતા થાય ત્યારે એનું પંચમહત્વ થયું એટલે મૃત્યુ થયું. જો એ જોવા લાગી જાય છે તો એની ઉત્પત્તિ છે. એને જ અહીંયા ઉદાહરણથી આપ્યું છે કે જેવી રીતે આંખો એના વિષયને જોવા માટે જો યોગ્ય છે તો એની ઉત્પત્તિ છે અને અયોગ્ય છે તો એની મૃત્યુ છે.
- ગુજરાતી ટીકાની ગૂંચવણ: વક્તાએ સ્વીકાર્યું કે એક વખત વાંચીએ તો જેટલો વિષય સ્પષ્ટ ન થાય એટલું ત્રણ-ચાર વાર વાંચવું પડે ફૂટનોટ તો સ્પષ્ટ થાય. હિન્દી ભાષી પુસ્તક અને સંસ્કૃત ટીકાનો અર્થ સરળ લાગે છે, જ્યારે ગુજરાતી ટીકામાં શબ્દની જિંગલ મિંગલના લીધે થોડું અટપટું લાગે છે.

શ્લોક ૪૭: ભય, લાચારી અને વ્યાકુળતાનો ત્યાગપાઠ: શ્લોક ૪૭
તસ્માતન કાર્ય સંત્રાસહ ન કારપણ્યમન સંભ્રમઃ બુધવા જીવગતિમ ધીરહ મુક્ત સંગહ ચરેહ ॥૪૭॥
પ્રતિભાગી વાચન: પ્રતિભાગીએ શ્લોક ૪૭ નો પાઠ કર્યો અને જણાવ્યું કે તેથી ભય ના રાખવો, લાચારી ન કરવી, વ્યાકુળતા ન રાખવી. ધીર પુરુષે જીવની ગતિ જાણી સંગ રહિત થઈને વિચરવું જોઈએ.
વક્તા विवेचन:
- ત્યજવા યોગ્ય બાબતો: ભય, લાચારી અને વ્યાકુળતા એ ત્રણનો ત્યાગ કરવો. 'સંભ્રમઃ' એટલે વ્યાકુળતા. દેહ વગેરે પહેલાથી જ પ્રાપ્ત થયેલા હોવાથી તેનાથી થતું વિઘ્ન (જીવના કલ્યાણમાં થતું વિઘ્ન) પણ પહેલાથી ચાલ્યું આવ્યું હોવાથી સ્વીકારેલી જ ગ્લાનિ દોષરૂપ નથી એ નિયમ પ્રમાણે ભયનો ત્યાગ કરવો. કોઈપણ વસ્તુ જ્યારે સ્વીકારી લીધી છે તો પછી દોષરૂપ નથી.
- વ્યાકુળતાનો ત્યાગ: આવા વિઘ્ન કરનારા આપણા મિત્ર ન હોવાથી તેમના માટે આપણે કાંઈક કરવાનું નથી. વ્યાકુળતા કેવી? એના કઈ ઉપચાર કરી શકીએ એ રીતનું ન હોવાથી આપણે વ્યાકુળતા ન રાખવી જોઈએ.
- જીવની ગતિ: જીવની ગતિ કહેલી જ છે (જેમ કે અસ્તિ, વર્ધતિ, પરિણમતિ, અપક્ષિયતિ અને વિનસયતિ – આ ષડ્ ભાવ વિકારો દરેક જીવમાં આવવાના જ છે). જે જન્મ્યું છે એ મૃત્યુ પામવાનું છે, એની ગતિ બધાને ખબર જ છે. તેથી જીવની ગતિ જાણી, દેહની ગતિથી થતા દોષનું દુઃખ સહન કરી, ધીર થઈને (ધૈર્ય રાખીને) નડતરરૂપ સંઘનો ત્યાગ કરી ફરવું.
- સંગનો ત્યાગ અને પરિભ્રમણ: નડતરરૂપ સંઘ એટલે દુષ્ટોનો સંગ, સ્ત્રીનો સંગ અને સ્ત્રીના સંગી પુરુષોનો પણ સંગ ન કરવો. એટલે એક સ્થાનમાં ન રહેવું એવો અર્થ છે. એક સ્થાનથી છોડી અને બીજા સ્થાનમાં જવું જોઈએ. કારણ કે દેહના દોષો તો ગર્ભની અંદર જ પ્રાપ્ત થાય છે અને દેહના લીધે દોષ પણ ત્યાં આગળ આવે છે. દેહાધ્યાસ વગેરે જે આવશે એ બધાના લીધે એને જે દોષ લાગશે આગલા કર્મના લીધેને જે બધા છે તે બધા એને સહન કરવા જ રહ્યા.

પ્રશ્નોત્તર: ત્રિવિધ અભિમાન અને સ્વીકારેલી ગ્લાનિપાઠ: ત્રિવિધ અભિમાન અને સ્વીકારેલી ગ્લાનિ અંગેનો પ્રશ્ન
પ્રતિભાગી વાચન: પ્રતિભાગીએ પ્રશ્ન કર્યો કે 'ત્રણ પ્રકારના અભિમાનને ત્યજવાનું' એટલે કયા અભિમાન અને 'અંગીકૃતા ગ્લાનિ ન દોષાય' વાક્યનો સંદર્ભ શું છે.
વક્તા विवेचन:
- ત્રિવિધ અભિમાન: વક્તાએ કહ્યું કે અભિમાન તો ૪૫ માં શ્લોકમાં જે 'અહમ્ માન' કહ્યું છે ને, અભિમાનને લીધે, એનો અહીંયા લાગુ પડે છે. સુબોધિનીમાં વિષય નિરૂપણ આવ્યું તેનાથી ત્રણ અધ્યાસને ગણી શકાય.
- ગ્લાનિ દોષરૂપ નથી: જ્યારે અભ્યાસ જેમ આવે અને આપણને જેમ થોડાક ખ્યાલ આવે કે જે જન્મે છે તે મરવાનું જ છે, આજે નહીં તો કાલે. કોઈ અમરપાટું લઈને આવ્યું જ નથી. તો આપણે સ્વીકારી લીધું છે ને. તો એવી જે જે વસ્તુઓ છે એ દોષરૂપ નથી કે જે આપણે સ્વીકારી લીધી છે. તો એના માટે આપણને ખેદ નહીં થાય કે આપણને એના માટે ઉદ્વિગ્નતા નહીં થાય. કારણ કે જે વસ્તુ સ્વીકારી લીધી છે તો આપણે કઈ રોજ થોડાક રડતા હોઈએ છીએ કે જ્યારથી સમજ આવી ત્યારથી ખબર છે કે એક દિવસ તો આવવાનો છે દરેકને. તો એ દિવસે આપણે એના માટે રડીને નથી બેસતા કે પ્રભુને પ્રાર્થના નથી કરતા કે મને અમર પાટું આપો. એટલે દોષરૂપ નથી એવું લાગી રહ્યું છે એ ટાઈપની જે પણ ગ્લાનિ હોય.
- આપણા હાથમાં ન હોય તેવું: જે વસ્તુ આપણે હાથે કરીને પેદા કરીએ એના માટે તો ચલો આપણે હજી કંઈ આપણા અંકુશમાં છે તો વિચારી શકાય, પણ પેદા જ દેહ સાથે થયેલા છીએ તો હવે એને તમે શું કરી શકશો? એ તો સ્વીકારવું જ રહ્યું ને. કોઈ લાંબો પેદા થયો, કોઈ ટૂંકો થયો, કોઈ જાડો થયો, કોઈ પતલો થયો, જે પણ થયો તે કોઈ રોગ સાથે પેદા થયો, હવે એમાં જે વસ્તુ એના હાથની જ નથી તો એ શું કરી શકે? એટલે 'અંગીકૃતા ગ્લાનિ ન દોષાય'.
- ભયનો ત્યાગ: દેહ વગેરે પહેલેથી જ પ્રાપ્ત થયેલા હોવાથી તેનાથી થતું વિઘ્ન પણ પહેલાથી ચાલતું હોવાથી ભયનો ત્યાગ કરવો. મૂળ વાત એ કહેવા માંગે છે. એટલે હવે જે આવી ગયું તે તો આવી ગયું. હવે એ વધે નહીં એટલું આપણે કરી શકીએ. એના માટે સંગનો ત્યાગ વગેરે ફરતા રહેવું તે બધું છે, પણ જે જે કારણોથી આવ્યું છે આપણા હાથમાં હવે નથી રહ્યું એનો ભય રાખીને અને બેસે ને એનું ચિંતન કર્યા કરે તો એ અર્થવગરનું છે. સ્વીકારેલી ભૂલ કે ગ્લાનિ એટલે દોષ નથી, આપણે સમજતા હોય છે કે આ તો થવાનું છે, આ થયું તો ભગવાનની એવી ઈચ્છા છે.

શ્લોક ૪૮: આત્માનું દર્શન અને નિર્મમ જીવનપાઠ: શ્લોક ૪૮
સમ્યક દર્શના બુદ્ધ્યા યોગ વૈરાગ્ય યુક્તયા માયાવિરચ ચિતે લોકે ચરેન ન્યસ્ય કલેવરમ ॥૪૮॥
પ્રતિભાગી વાચન: પ્રતિભાગીએ શ્લોક ૪૮ નો પાઠ કર્યો અને જણાવ્યું કે સારી રીતે દર્શન થાય તેવી યોગ અને વૈરાગ્યવાળી બુદ્ધિથી માયાથી રચાયેલા લોકમાં દેહને રાખી ફરવું જોઈએ.
વક્તા विवेचन:
- આત્માનું દર્શન: સારી રીતે આત્માનું દર્શન એટલે જ્ઞાન છે જેમાં તેવી બુદ્ધિ રાખી ફરવું. આત્માનું દર્શન એટલે સાંખ્યની વાત છે, આત્મા અનાત્માનું દર્શન થવું જોઈએ, આત્મા અનાત્માનું જ્ઞાન થવું જોઈએ. યોગ અને વૈરાગ્ય તે બુદ્ધિના અંગ છે. યોગ અને વૈરાગ્યથી બુદ્ધિ એ રીતે આપણી થશે એટલે આત્માનું દર્શન થશે.
- ઉદાસીન ભાવ: તે બુદ્ધિથી પોતાના આત્માને સ્થિર કરી માયાથી સારી રીતે રચાયેલા લોકમાં દેહ રાખી એટલે દેહને લોકને અનુસરનારો કરી પોતે ફરવું એટલે ઉદાસીન રહેવું એવો અર્થ છે. એટલે પોતે બધું જ કાર્ય કરવું પણ જે શ્રીમહાપ્રભુજી કહે છે ને 'લૌકિક વૈદિક કાપટ્યાત્મ' રીતે કરવું. તો એ રીતે એ રચાયેલા લોકમાં દેહ રાખીને અને બધું જે કાર્ય કરે પણ એની અંદર ખૂપી ન જવું, જળ કમળવ રહીને ઉદાસીન રહીને કરવું.
- અધ્યાયનો ઉપસંહાર: આ અધ્યાયમાં બાળપણથી આરંભી તરુણ અવસ્થા સુધીમાં કાળથી થતા કામ અને ગર્ભથી આરંભી આધિભૌતિક ઇન્દ્રિયોથી ઉત્પત્તિ કહેલા છે. એવા બે સંવાદોના સંબંધવાળો અર્થ જાણવો. શુકદેવજી અને પરીક્ષિતજીનો સંવાદ અને મૈત્રેય અને ઉદ્ધવજીનો સંવાદ એ બંનેના સંવાદના સંબંધવાળો અર્થ જાણવો. આમ, શ્રી લક્ષ્મણભટ્ટના પુત્ર શ્રીમદ વલ્લભ દીક્ષિતે રચેલી શ્રીમદ ભાગવતજીની સુબોધિનીજીમાં ત્રીજા સ્કંધના ૩૧ માં અધ્યાયનું વિવેચન સમાપ્ત થયું.

પ્રશ્નોત્તર: કર્મનિયામક અને જન્મ-મરણપાઠ: કર્મનિયામક અંગેનો પ્રશ્ન
પ્રતિભાગી વાચન: પ્રતિભાગીએ 'કર્મનિયામક' નામ અંગે પ્રશ્ન કર્યો અને હિન્દી પુસ્તકમાંથી કર્મ માર્ગ નિયામકનો અર્થ વાંચ્યો. જેમાં કહ્યું હતું કે પ્રારબ્ધ કર્મોને કારણે જન્મ-મરણ થાય છે, પરંતુ પ્રભુનું સેવન કરનારા જીવોના પ્રારબ્ધ કર્મથી આધીન જન્મ-મરણ રૂપ પ્રણાલીને પરમાત્મા જ નાશ કરે છે. ભક્તિહીન સજ્જનોને પ્રારબ્ધ કર્મ અનુસાર જન્મ-મરણ દેનાર શ્રીકૃષ્ણ જ છે.
વક્તા विवेचन:
- પ્રશ્નનો સંદર્ભ: વક્તાએ પૂછ્યું કે આ વિષયને કયા શ્લોક સાથે જોડી રહ્યા છો. પ્રતિભાગીએ કહ્યું કે ૪૫-૪૬ માં પણ ઉત્પત્તિ અને લયની વાત આવી છે, જન્મ-મરણની વાત આવી છે, તેથી કનેક્ટિવિટી ત્યાં સુધી એક્સટેન્ડ કરેલી હતી.
- નિષ્કર્ષ: વક્તાએ શ્લોક ૪૫-૪૮ ના સંદર્ભમાં જણાવ્યું કે જો ચક્ષુ દ્રવ્ય ન જુએ તો કર્તા એનું કામ ન કરે. સાધન અયોગ્ય તો છે, નાશ એનો હોય. યોગ્ય તો છે, ઉત્પત્તિ એની કરવી નહીં. ચિંતા ધીર પુરુષે કદી રાખે ન ભય, વ્યાકુળતા કે લાચારી. દુષ્ટ સંગ અને સ્ત્રી સંગથી દૂર રહે એ આત્માના દર્શનમાં બુદ્ધિ રાખે તે જ્ઞાન વૈરાગ્ય મૂલક જીવન જીવે છે. 'પ્રાપ્તમ સેવેત નિર્મમાં વિચરેત્' શ્રીમહાપ્રભુજીના સિદ્ધાંત જીવનમાં ઉતારે છે, લૌકિક વૈદિક કાર્ય કરે છે.
- સત્ર સમાપ્તિ: અધ્યાય નવો શરૂ થાય છે એટલે એક વખત કોન્ફરન્સને સમાપ્ત કરીને ફરીથી જોડાવાની સૂચના આપવામાં આવી.