અધ્યાય ૩૨ — સર્ગલીલા અને સર્વનિર્ધારણનું નિરૂપણપાઠ: (કોઈ શ્લોક નંબર નથી)
વક્તા વિવેચન:
- સ્કંધ પરિચય: શ્રીમદ્ભાગવતજીના ૧૨ સ્કંધો છે. પ્રથમ સ્કંધ અધિકાર લીલા, દ્વિતીય સ્કંધ જ્ઞાન સાધન લીલાનું અવગાહન પૂર્ણ થયું છે. હવે તૃતીય સ્કંધ સર્ગલીલાનું અવગાહન ચાલી રહ્યું છે.
- અધ્યાય વિભાજન: તૃતીય સ્કંધમાં પ્રકરણાર્થમાં બંધ સૃષ્ટિના ૧ થી ૧૯ અધ્યાય અને મુક્ત સૃષ્ટિના ૨૦ થી ૩૩ અધ્યાય છે. અત્યારે મુક્ત સૃષ્ટિમાં ૨૧ થી ૨૫ કર્દમ મુક્તિ વિશે અને ૨૫ થી ૩૩ અધ્યાયમાં સ્ત્રીની મુક્તિ એટલે કે દેવહૂતિની મુક્તિનું વર્ણન છે.
- વૈરાગ્યનું નિરૂપણ: ૩૦મા અને ૩૧મા અધ્યાયમાં વૈરાગ્યનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. ૩૦મા અધ્યાયમાં મૃત્યુના ભયનું અને ૩૧મા અધ્યાયમાં જન્મના ભયનું નિરૂપણ કરેલું છે, જેનાથી વૈરાગ્ય ઉત્પન્ન થાય છે. આ ૨૯, ૩૦ અને ૩૧ અધ્યાયોથી ભક્તિ અને વૈરાગ્ય એ બે સાધન કહ્યા છે.
- અધ્યાય ૩૨ નો વિષય: વક્તાએ અધ્યાય ૩૨ નું પારાયણ શરૂ કરતા જણાવ્યું કે આ અધ્યાય સર્ગનું, સૃષ્ટિનો અંગ એવા સર્વનિર્ધારણનું નિરૂપણ કરે છે.
અધ્યાય ૩૨ — ભાગવતાર્થ અને સર્વગુણવાળા જીવોનો નિર્ણયપાઠ: (કોઈ શ્લોક નંબર નથી)
વક્તા વિવેચન:
- અધ્યાયનો વિષય: અધ્યાય ૩૨ સર્વનિર્ણય છે, જે સર્વગુણવાળા જીવોએ કરવાના સાધન અને ફળનો નિર્ણય કરાવનારો છે. તેમાં રાજસ, સાત્વિક, તામસ તથા ગુણથી પર જીવોના સંબંધમાં નિર્ણય કરેલો છે.
- વ્યાખ્યા સુધારણા: શ્લોક ૧ ના આભાસમાં તામસ લખેલું છે, પરંતુ શ્લોક ૨ ની સુબોધિની જોતા ત્યાં રાજસ ગુણ જણાય છે. તેથી, આ જીવ સંબંધી નિર્ણયમાં રાજસ ગુણ સુધારવાનો છે.
- શ્લોક વિભાગ: શ્લોક ૧ થી ૪ માં રાજસ જીવો, શ્લોક ૫ થી ૧૫ માં સાત્વિક જીવો, શ્લોક ૧૬ થી ૨૧ માં તામસ જીવો અને શ્લોક ૨૨ થી ૩૩ માં ગુણોથી પર જીવોનો નિર્ણય કરેલો છે. આ અધ્યાયમાં વિસ્તારથી નિર્ણય કરેલો છે, અને ૩૩મો અધ્યાય સંક્ષેપમાં સર્વનો નિર્ણય જણાવશે.
- ઉપદેશના અધિકારી: અધ્યાય ૩૨ ના ૩૯મા શ્લોકમાં ખલ પુરુષ (અધમ પુરુષ) વિગેરેને આ ઉપદેશ ન કરવાની વાત છે. ઉપદેશ કરવા યોગ્ય અને ન કરવા યોગ્ય પુરુષના ગુણો અને દોષો ૩૯ થી ૪૨ સુધીના શ્લોકમાં કહેલા છે.
પ્રશ્નોત્તર — સંવાદોની સંગતિ: તન્માત્રા અને પુરુષાર્થપાઠ: (કોઈ શ્લોક નંબર નથી)
પ્રતિભાગી વાચન: એક પ્રતિભાગી ૩૦મા અધ્યાયની પહેલી કારિકાની ફૂટનોટ વિશે પ્રશ્ન પૂછે છે, જે સુખદેવ-પરીક્ષિત અને મૈત્રી-ઉદ્ધવ (વિદુર) ના સંવાદોને તન્માત્રા અને પુરુષાર્થ સાથે જોડે છે.
વક્તા વિવેચન:
- પ્રશ્ન: પ્રતિભાગીએ ૩૦મા અધ્યાયની કારિકા અને તેની ફૂટનોટ વિશે સ્પષ્ટતા માંગી, જ્યાં સુખદેવ-પરીક્ષિતના સંવાદમાં દુઃખની તન્માત્રા અને મૈત્રેય-વિદુરના સંવાદમાં બે લોકોનું અર્થ પુરુષાર્થ તરીકે નિરૂપણ કરેલું છે.
- ઉત્તર: વક્તાએ સમજાવ્યું કે સુખદેવ-પરીક્ષિતના સંવાદમાં દુઃખ જ તન્માત્રા તરીકે કહેલી છે. મૈત્રેય-વિદુરના સંવાદમાં બે લોકોનું અર્થ પુરુષાર્થ તરીકે નિરૂપણ કરેલું છે. વળી, પાછળના અધ્યાયમાં ભેદ જોનારી દ્રષ્ટિ જ મહાભૂતો તરીકે જણાવેલી, અને તેનાથી થતા ભક્તિ વગેરે જ ધર્મ પુરુષાર્થ તરીકે જણાવેલા છે.
- ૩૦મા અધ્યાયની કારિકા: વક્તાએ ૩૦મા અધ્યાયની આરંભિક કારિકાનો પાઠ કર્યો: “અભિતઃ કાલ કાર્યેશુ યો મૂઢો વર્તતે ગૃહે। નદી પ્રવાહે ગૃહવત સ દુઃખીતે નિગદ્યયતે॥” આ અધ્યાયમાં કાલદોષનો નિવારણનો ઉપાય બતાવેલો છે, કે જે મૂઢ કાલનાઓમાં ભય પામ્યા વિના નદીના પ્રવાહમાં ઘર હોય તેની પેઠે ઘરમાં રહે છે તે દુઃખી કહેવાય છે.
- સંવાદોની સંગતિ: એક અન્ય પ્રતિભાગીએ ૨૦મા અધ્યાય પછી સર્ગની પ્રવૃત્તિમાં બે વિભાગ: પુરુષાર્થ અને ભૂતમાત્રા-ઇન્દ્રિય-બુદ્ધિ, દ્વારા સુખદેવજી-પરીક્ષિતજીના સંવાદને તન્માત્રાની શુદ્ધિના નિરૂપણ તરીકે અને મૈત્રેય-વિદુરજીના સંવાદને ધર્મ, અર્થ, કામ, મોક્ષ (પુરુષાર્થ) તરીકે સમજાવ્યું. ૩૦મા અધ્યાયમાં સુખદેવજી-પરીક્ષિતજી તન્માત્રાનું અને મૈત્રેય-વિદુરજી અર્થ-પુરુષાર્થનું નિરૂપણ કરે છે. તેવી જ રીતે ૩૨મા અધ્યાયમાં સુખદેવજી બુદ્ધિનો સંસ્કાર અને વિદુરજી મોક્ષ પુરુષાર્થનું વર્ણન કરશે.
કારિકા ૧-૩ — કાલપીડા, પુણ્યનું ફળ અને ગતિના પ્રકારપાઠ: (કોઈ શ્લોક નંબર નથી)
વક્તા વિવેચન:
- કારિકા ૧: વક્તાએ `કારિકા ૧` નો અર્થ સમજાવ્યો: કાલ પીડા કરનારો હોવાથી શાસ્ત્રમાં કરવાની મના કરેલ કર્મોથી થતું ફળ કહ્યું અને કરવાની મના કરેલ કર્મોનું સ્વરૂપ કહ્યું. હવે પુણ્યનું ફળ કહે છે.
- કારિકા ૨: `કારિકા ૨` નો અર્થ: ૩૨મા અધ્યાયમાં ત્રણ પ્રકારના ફળ કહેવામાં આવે છે. તેનું મુખ્ય ફળ જ્ઞાન સાધન સાથે અહીં કહેવામાં આવે છે. ફૂટનોટ ૧ માં સ્પષ્ટતા છે કે ત્રણ પ્રકારના ધર્મ (હલકો, મધ્યમ, ઉત્તમ) છે. હલકો અને મધ્યમ ધર્મ વૈરાગ્ય કરાવનાર છે. ત્રીજો ઉત્તમ ધર્મ, મુખ્ય ભક્તિ પેઠે, જ્ઞાન વગેરે પ્રાપ્ત કરાવી બુદ્ધિનો સંસ્કાર કરે છે (સુખદેવ-પરીક્ષિત સંવાદની સંગતિ). ચોથો પુરુષાર્થ મોક્ષ પ્રાપ્ત કરાવે છે (મૈત્રેય-વિદુર સંવાદની સંગતિ).
- કારિકા ૩: `કારિકા ૩` નો અર્થ: ઉપર અધમ ગતિ અને મધ્યમ ગતિ અહીં જણાવેલી છે. જે પ્રકારે મોક્ષ સુધીની ઉત્તમ ગતિ થાય તે અહીં કહેવામાં આવે છે. એટલે ૩૦ અને ૩૧ અધ્યાયમાં અધમ ગતિનું વર્ણન હતું. હવે ૩૨મા અધ્યાયમાં મધ્યમ ગતિ અને મોક્ષ સુધીની ઉત્તમ ગતિનું નિરૂપણ થઈ રહ્યું છે.
- રાજસ ધર્મનું પ્રારંભ: ભાગવતાર્થમાં શ્લોક ૧ થી ૪ ફળ સાથે તામસ ધર્મ કહે છે તેમ લખ્યું છે, પરંતુ શ્લોક ૨ ની સુબોધિનીમાં `રાજસ` શબ્દ હોવાથી, અહીં `રાજસ` ધર્મ કહે છે તેમ સુધારવાનું છે. અગ્નિહોત્ર વિગેરે કર્મોમાં સર્વ સ્થળે દેવો અને પિતૃઓને તૃપ્તિ થતી હોવાથી તેઓના માટે જે કર્મો કરે છે તે રાજસ છે.
શ્લોક ૧-૨ — રાજસ જીવોના ધર્મો અને કામ-મૂઢતાપાઠ: સુબોધિની શ્લોક ૧-૨
પ્રતિભાગી વાચન: પ્રતિભાગીએ સમજાવ્યું કે વ્યક્તિ શાસ્ત્ર પ્રમાણે કાર્ય કરે છે, પરંતુ પોતાની કામનાઓ પૂરી કરવા માટે કરે છે તેથી તે રાજસ બની જાય છે. જો ભગવાન માટે કરતો હોત તો સાત્વિક હોત.
વક્તા વિવેચન:
- રાજસ પુરુષાર્થ: વક્તાએ `કારિકા`નો અર્થ સમજાવ્યો: ત્રણ પુરુષાર્થો (ધર્મ, અર્થ, કામ), તેને પ્રાપ્ત કરવા માટેનું ઉત્તમ સાધન, તેને મળતું તેવું ફળ, અને તે ફળનો નાશ - આ ચાર શ્લોકમાં કહેવામાં આવે છે. પહેલા શ્લોકમાં રાજસના ત્રણ પુરુષાર્થો ધર્મ, અર્થ અને કામ; બીજા શ્લોકમાં તે પ્રાપ્ત કરવા માટેનું ઉત્તમ સાધન; ત્રીજા શ્લોકમાં તેને મળતું ઉત્તમ ફળ; અને ચોથા શ્લોકમાં ફળનો નાશ કહે છે.
- ધર્મનું સ્વરૂપ: શ્લોક ૧ માં રાજસ ધર્મનું સ્વરૂપ કહે છે. 'અથઃ' શબ્દથી જુદો આરંભ કર્યો છે કારણ કે આગળના અધ્યાયમાં અધમ અને મધ્યમ ગતિ જણાવી, હવે અહીં ઊંચી ગતિનું વર્ણન છે. જે ગૃહસ્થના ધર્મો જ આચરે છે (વર્ણાશ્રમના ધર્મો જેવા જ). 'ધર્મો જ આચરે છે' શબ્દોથી મના કરેલ કર્મો બાતલ કરેલા છે. 'આ વસંત' શબ્દનો બંને સાથે સંબંધ છે: ઘરમાં રહેતા અને ધર્મો આચરતા.
- કામ, ધન અને ધર્મની વૃદ્ધિ: કામ, ધન અને ધર્મ શબ્દોથી ગૃહસ્થ કામ્યમાં જ રચ્યોપચ્યો રહેતો હોવાનું કહેલું છે. ધર્મ શબ્દ બહુવચનમાં યોજેલો છે અને પાછળથી કહેલો છે તે મોક્ષ પ્રાપ્ત કરવા માટે પણ ઉપયોગી હોવાનું જણાવવા માટે છે. જેમ અન્ન ખાઈને ખેતીથી અન્ન ઉત્પન્ન કરે, તેમ ધનથી ધન વધારે અને ધર્મથી મરણ સમાન મંદવાળ દૂર કરી પાછો ધર્મની વૃદ્ધિ કરે છે.
- ભગવત્થી વિમુખતા: શ્લોક ૨ માં કહે છે કે તેવો હોવા છતાં ભગવાનથી વિમુખ રહીને જ સર્વ કરે છે. ભગવાન કામનો નાશ કરતા હોવાથી, કામનું રક્ષણ કરવા માટે ભગવાનનો ત્યાગ કરે છે અથવા કામને લીધે તેને વિવેક રહેતો નથી. ભગવાનના ધર્મો પ્રમાણે ભગવાનની સેવા કરવી જોઈએ, પણ ગૃહસ્થ બીજાની સેવાઓ કરે છે (જાત-જાતના યજ્ઞોથી દેવોનું અને પિતૃઓનું પૂજન કરે છે).
- રાજસ કર્મો: અગ્નિહોત્ર વિગેરે કર્મોમાં સર્વ સ્થળે દેવોને અને પિતૃઓને તૃપ્તિ થતી હોવાથી તેઓના માટે જે કર્મો કરે છે તે રાજસ છે. તે પોતાની કામનાઓની પૂર્તિ માટે આવું કરી રહ્યો છે.
- સકામ ભક્તિ: વક્તાએ એક દ્રષ્ટાંત આપ્યું કે જેમ બાળકોને લાલચ કે ભયથી શીખવવામાં આવે છે, તેમ સકામ ભક્તિ પણ 'મારો શું લાભ' તે દ્રષ્ટિથી થાય છે. જેમ કીર્તનમાં 'મને ફ્લેટ નથી જોઈતો, મને બંગલો નથી જોઈતો, મને અંબાણીનો બંગલો મારા નામે કરી દે' એમ માંગણી થાય છે, તે રાજસ ભક્તિનું ઉદાહરણ છે.
શ્લોક ૩ — રાજસ કર્મોનું ફળ અને ચંદ્રલોક પ્રાપ્તિપાઠ: સુબોધિની શ્લોક ૩
વક્તા વિવેચન:
- શ્રદ્ધા અને બુદ્ધિનો નાશ: શ્લોક ૩ માં ફળ બતાવી રહ્યા છે. ભગવાનથી વિમુખ રહીને જાત-જાતના યજ્ઞોથી દેવો અને પિતૃઓનું યજન કરનારા, એવા સાધનો ઉપર શ્રદ્ધા રાખવાવાળો, નાશ પામેલી બુદ્ધિવાળો પુરુષ તે કર્મોથી થતું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
- ચંદ્રલોક ગમન: શ્રી સુબોધિનીજીમાં કહ્યું છે કે દેવો વગેરે ઉપરની શ્રદ્ધાને લીધે નાશ પામેલી બુદ્ધિવાળો, પિતૃઓ અને દેવોને પ્રસન્ન કરવા એ જ વ્રત છે જેનું, તેવો પુરુષ તે કર્મોથી થતું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. તે પાંચ અગ્નિ સાચવવાની વિદ્યાથી ચંદ્રલોકમાં જઈ પાછો અહીં જ આવે છે. સોમપાન કરનાર શબ્દથી એમ કહેલું છે કે સોમ યજ્ઞ સિવાયના યજ્ઞોથી આ ફળ પ્રાપ્ત થતું નથી.
શ્લોક ૪ — ફળનો નાશ અને ભગવાનનો શયનકાળપાઠ: સુબોધિની શ્લોક ૪
વક્તા વિવેચન:
- ફળનો નાશ: શ્લોક ૪ માં એ ફળ મેળવ્યા પછી શું થાય છે, એટલે કે ફળનો નાશ ક્યારે થાય છે તે સમજાવી રહ્યા છે. આ ફળ અમુક સમય સુધીનું જ હોવાનું કહ્યું છે.
- ભગવાનનો શયન: જ્યારે અનંત આસન છે જેમનું તેવા હરિ ઉત્તમ સર્પરૂપ સૈયામાં પોઢે છે, ત્યારે તરત જ ગૃહસ્થના આ તે લોકોનો ક્ષય થાય છે. સુબોધિનીજીમાં સ્પષ્ટતા છે કે ભગવાન જ્યારે પોઢે છે ત્યારે તરત જ તેમણે પ્રાપ્ત કરેલા લોકોનો ક્ષય થાય છે. અહીં વર્ષાઋતુમાં ભગવાનના પોઢવાની વાત નથી, પરંતુ ઉત્તમ સર્પરૂપ સૈયામાં ભગવાનનો જે કલ્પના અંતે શયન થાય છે તેની વાત છે. તે નિન્દ્રાનો સમાવેશ ન થાય તે માટે 'ઉત્તમ સર્પરૂપ સૈયામાં' એમ કહેલું છે.
- કાલ અને કર્મ: વક્તાએ કાલના પ્રભાવને સમજાવ્યો. પ્રલય કાલમાં ભગવાન પોઢે ત્યારે આ બધા લોક નાશ પામે છે, જે દર્શાવે છે કે આ કર્મોથી પ્રાપ્ત થયેલું ફળ કાળથી બાધિત છે અને અસ્થાયી છે.
- પ્રશ્ન: એક પ્રતિભાગીએ કાલથી અવરોધિત ફળ અને તેની કમતરતા વિશે પૂછ્યું.
- ઉત્તર: વક્તાએ સમજાવ્યું કે કાળનો સ્વભાવ જ બધું નાશ કરવાનું છે, અને આથી કાળ દ્વારા પ્રાપ્ત થયેલા ફળો પણ ક્ષણભંગુર છે. જો ભગવાનનું ભજન કરવામાં આવે તો કાળ પણ કંઈ કરી શકતો નથી. 'પુષ્ટિમાર્ગીય' જીવોને ભગવાનની કૃપાથી કાલ બાધિત કરી શકતો નથી, પરંતુ અન્ય જીવો માટે કાલ બધું નષ્ટ કરે છે. રાજસ જીવોને કાલ બાધિત કરે છે. આમ, સકામ ભાવથી કરવામાં આવતા ધર્મો અને તેના ફળો અસ્થાયી હોય છે.
શ્લોક ૫ — સાત્વિક જીવો અને નિષ્કામ ધર્મપાઠ: સુબોધિની શ્લોક ૫
વક્તા વિવેચન:
- નિષ્કામ ધર્મ: આ શ્લોકમાં સાત્વિક ધર્મનું વર્ણન છે, જે કામ અને અર્થ માટે પોતાના ધર્મનું દોહન કરતા નથી. અર્થાત્, ધર્માચરણ એટલા માટે નથી કરતા કે કશુંક ફળ મળે. તેઓ નિષ્કામ કર્મ કરી રહ્યા છે. તેનાથી ચિત્ત શુદ્ધ થાય છે, નિષ્પાપતા આવે છે અને સાત્વિકતા આવે છે.
- વિશ્વામિત્ર-વસિષ્ઠ દ્રષ્ટાંત: વક્તાએ વિશ્વામિત્ર અને વસિષ્ઠનું દ્રષ્ટાંત આપ્યું. વિશ્વામિત્ર ગાયનો લૌકિક ઉપયોગ કરવા માંગતા હતા, પોતાના શક્તિ અને સુખભોગ માટે. જ્યારે વસિષ્ઠ કહે છે કે મારે તો ધર્મ આનાથી જ ચાલી રહ્યો છે, મને તો ધર્મતા છે. આમ, એક જ વસ્તુ વસિષ્ઠ માટે બ્રહ્મતેજ અને સમૃદ્ધિ કરનારી હતી, જ્યારે વિશ્વામિત્ર માટે વિશ્વના અનિષ્ટનું કારણ બની શકે તેમ હતું. આ દ્રષ્ટાંત દર્શાવે છે કે ઇચ્છા અને ભાવના ક્રિયાના ફળને કેવી રીતે બદલી નાખે છે.
શ્લોક ૬-૭ — નિવૃત્તિ ધર્મ અને પુરુષોત્તમની પ્રાપ્તિપાઠ: સુબોધિની શ્લોક ૬-૭
વક્તા વિવેચન:
- પતિત થવાય: શ્લોક ૬ માં કહે છે કે જો આ ધર્મ (નિવૃત્તિ ધર્મ) ન કરે તો પતિત થવાય છે. આ શ્લોક તે ધર્મ કરતા હોવાનું જણાવી ત્રણ દોષો (મમતા, અહંકાર, અંતઃકરણની અશુદ્ધિ) ન હોવાનું કહે છે.
- નિવૃત્તિના ધર્મો: વૈરાગ્યના ચિહ્નો, ભગવાનના ધર્મો અને ચોથા આશ્રમ (સંન્યાસ) ના ધર્મો એ નિવૃત્તિના ધર્મો છે. તેઓમાં આનંદ માનનારા હોવાથી તે ધર્મોથી જ સદાનું કલ્યાણ પ્રાપ્ત કરે છે.
- અહંતા-મમતા રહિત: 'મમતા રહિત અને અહંકાર રહિત' વિશેષણ (નિરંકારો નિર્મમા નિરંકૃતા) અહંતા અને મમતા એ બે દોષ ન હોવાનું કહેલું છે. વળી, અંતઃકરણની અશુદ્ધિ મોટો દોષ હોવાથી, છઠ્ઠા શ્લોકના ઉત્તરાર્ધમાં તે ન હોવાનું પણ કહેલું છે કે સ્વધર્માન સત્વેનો પરિશુદ્ધેન ચેતસા.
- શુદ્ધ અંતઃકરણ: સ્વધર્મ એટલે પોતાના ધર્મો, દાસરૂપ હોવારૂપ ગુણો, કારણ કે નિવૃત્તિના ધર્મો તો ઉપર કહેલા જ છે. તેથી જ પોતાનો ધર્મ એવું નામ આપે છે. તેવા સત્વગુણથી સર્વ તરફથી શુદ્ધ થયેલા અંતઃકરણથી પુરુષને પ્રાપ્ત કરે છે.
- પુરુષોત્તમની પ્રાપ્તિ: શ્લોક ૭ માં તેનું ફળ કહે છે: જ્ઞાન અને કર્મનું ફળ એ છે કે પુરુષ એટલે પરમ પુરુષ પરબ્રહ્મ પરમાત્માને પ્રાપ્ત કરે છે. 'સર્વ તરફ મુખવાળા' વિશેષણથી બ્રહ્માંડરૂપ પુરુષને બાતલ કરે છે. સર્વ તરફ મુખવાળા એટલે સાકારરૂપ, નિરાકાર બ્રહ્મની વાત નથી કરી પણ સાકાર બ્રહ્મની (અક્ષરરૂપ ભગવાનની) વાત કરી છે. તેઓ કાલ વગેરે મોટા અને બ્રહ્મા વગેરે નાના, તેઓના ઈશ્વર છે. એટલે બધાની સાથે ગાઢ સંબંધવાળા છે અને આ જગતની ઉત્પત્તિ વગેરે કરનાર છે.
- સંવાય અને નિમિત્ત કારણ: ભગવાન સંવાય અને નિમિત્ત કારણ છે. જે પદાર્થનું કાર્ય બને તે તેનું સંવાય કારણ કહેવાય છે, જેમ કે માટી ઘડાનું સંવાય કારણ છે. જેનાથી કાર્ય બને તે તેનું નિમિત્ત કારણ છે, જેમકે કુંભારનો ચાકડો. એટલે એ સર્વ તરફ મુખવાળા એવા ભગવાનને પ્રાપ્ત કરે છે.