॥ सुबोधिनी_गुजराती_૩/૩૨/૧૬-૨૨ ॥

પૂર્વ સત્રનો સાર અને અધ્યાય ૩૨નો ઉપક્રમપાઠ: પૂર્વ સત્રનો સાર
વક્તા विवेचन:
- પૂર્વ સત્રનો સારાંશ: આપણે શ્રીભાગવત સુબોધિનીના અધ્યાય ૩૦ અને ૩૧ સુધીનું અવગાહન પૂર્ણ કર્યું છે, જેમાં વૈરાગ્યનું નિરૂપણ જોયું. જ્ઞાનથી ત્યાગ શક્ય છે, પરંતુ વૈરાગ્ય જન્મ અને મૃત્યુના ભયથી થાય છે. આ વૈરાગ્ય કેળવીને ભૂમિ પર નિશ્ચિંતતાથી રહેવું જોઈએ.
- અધ્યાય ૩૨નો ઉપક્રમ: અધ્યાય ૩૨માં ૧૫ શ્લોક સુધીનું અવગાહન થયું છે. શ્લોક ૧-૪માં ગૃહસ્થ ધર્મનું આચરણ કરનારાઓના લોકોનો ક્ષય કેવી રીતે થાય છે તે જોયું. શ્લોક ૫-૧૦માં ધીર પુરુષો સત્વગુણથી ચિત્તનું શોધન કરી નિવૃત્તિ ધર્મનું આચરણ કરે છે, તેઓ બ્રહ્માજીની સાથે પ્રધાન, પુરાણ પુરુષ અને અમૃત બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે. શ્લોક ૧૧થી જોયું કે ભગવાનંદ પ્રાપ્ત કરવા માટે ભગવાનનું ભજન કરવું જોઈએ. શ્લોક ૧૨-૧૫માં વેદગર્ભ બ્રહ્મા આદિ અભિમાનવાળા હોવાથી સગુણ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે અને ગુણોમાં ખડભડાટ થાય ત્યારે ફરીથી ઉત્પન્ન થાય છે, એટલે કે અક્ષરમાં પ્રવેશ કર્યા છતાં ફરી ઉત્પન્ન થાય છે.

પ્રશ્નોત્તર — અક્ષરપ્રાપ્તિ અને પુનરાવૃત્તિનું સ્વરૂપપાઠ: પ્રશ્નોત્તર
વક્તા विवेचन:
- પ્રશ્ન: શ્લોક ૯ અને ૧૫માં બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત થયેલા જીવોની અને બ્રહ્માની પણ પુનરાવૃત્તિ બતાવી છે. મુક્તિનો સિદ્ધાંત તો એ છે કે જેને પ્રાપ્ત કર્યા પછી પુનરાવૃત્તિ થતી નથી (न स पुनरावर्तते). ગીતામાં ભગવાન કહે છે કે यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम, એટલે કે જેને પ્રાપ્ત કર્યા પછી પાછા આવવું પડતું નથી, તે મારું પરમધામ છે. અક્ષરનું સ્વરૂપ આવું વર્ણિત છે. બ્રહ્મા જેવા ઉત્તમાધિકારીઓની પણ પુનરાવૃત્તિ થાય તો આ સિદ્ધાંતનો ભંગ થાય છે. તો પછી અહીં 'અક્ષર' પ્રાપ્ત કરવાનો શું તાત્પર્ય છે?
- ઉત્તર: અહીં 'અક્ષર પદ વાચ્ય' કે 'બ્રહ્મ પદ વાચ્ય'નો અર્થ સંદર્ભ અનુસાર જુદો હોઈ શકે છે. અહીં જે પરિણામ બતાવવામાં આવી રહ્યું છે, તે મુખ્ય અક્ષર પ્રાપ્તિ, જેને મુક્તિ કહેવાય છે, તે પ્રકારની મુક્તિ ન માની શકાય, તો જ તેમની પુનરાવૃત્તિ થાય તે વાત સંગત થાય. પુરુષોત્તમજી અક્ષરના આ સિદ્ધાંતને બચાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે, કે અહીં 'અક્ષર'નો તાત્પર્ય તે અક્ષર નથી, પણ અક્ષર પદ વાચ્ય કોઈ બીજો પુરુષ છે. શ્લોક ૧૫માં 'ગુણવ્યતિકર'નો ઉલ્લેખ છે, જે અક્ષરમાં કેવી રીતે થાય? અક્ષર તો ગુણાતીત છે. અક્ષરના પરિણામભૂત કે રૂપાંતરભૂત જે પ્રકૃતિ કે પુરુષ છે, તેમાં ગુણવ્યતિકરની કલ્પના કરી શકાય, પણ મૂળ અક્ષરમાં નહીં.

કારિકા ૬ : તામસ ધર્મની પ્રવૃત્તિનું સ્વરૂપપાઠ: કારિકા ૬
પ્રતિભાગી વાચન:
- સ્વરૂપ અને સાધન: કારિકા જણાવે છે કે તેઓ પોતાના ધર્મ આચરે છે અને તેમનામાં ચાર પ્રકારના દોષો છે. તેઓ ભગવાનથી વિમુખ રહે છે અને સદા લૌકિક બાબતોમાં રચ્યાપચ્યા રહે છે, તેથી ખરેખર દૈવથી જ ઘણાયેલા છે. આ કારિકા શ્લોક ૧૬, ૧૭, ૧૮, ૧૯ અને ૨૦, ૨૧ના ફલને પણ દર્શાવે છે.
- ઉત્થાનિકા: ભગવત્ માર્ગ પ્રમાણે ભગવાનનું ભજન ન કરતા હોવાથી બ્રહ્મા વગેરેને પણ આ ફલ પ્રાપ્ત થાય છે. જે જીવો આનાથી વિરુદ્ધ, આ લોકના તામસ જીવો છે, તેઓ ભજન ન કરવાથી સંપૂર્ણ પ્રકારે નાશ પામે તેમાં કહેવું જ શું? આ શ્લોકથી આરંભી છ શ્લોકોથી તામસ ધર્મની પ્રવૃત્તિ કરાવનારાના અથવા રાજસ જીવોના સ્વરૂપ, સાધનો અને ફલ કહે છે.

શ્લોક ૧૬-૧૮ — રજોગુણી જીવોના લક્ષણોપાઠ: સુબોધિની શ્લોક ૧૬, ૧૭, ૧૮
પ્રતિભાગી વાચન:
- મન અને કર્મ: જેઓનું મન સંસારમાં આસક્ત છે, જેઓને કર્મમાં શ્રદ્ધા છે, જેઓ શાસ્ત્રમાં મના ન કરેલા (નિષિદ્ધ નહીં) નિત્ય કર્મો સંપૂર્ણ રીતે કરે છે, અને જેમના મન રજોગુણથી રૂંધાયેલા છે. સંસારમાં આસક્તિને કારણે તેઓ સંસારમાં ફલ પ્રાપ્ત કરાવનારા કર્મો કરે છે, જેથી ફરી સંસારમાં જન્મ થાય છે.
- દોષ અને ઇન્દ્રિયો: જેઓના અંતઃકરણ કામમાં હોય, જેમણે ઇન્દ્રિયો ઉપર વિજય પ્રાપ્ત કરેલો નથી, અને જેમના અંતઃકરણ ઘરોમાં જ આનંદ માને છે. રજોગુણથી મન વ્યગ્ર થાય છે, અને કામ એ પ્રાસંગિક દોષ છે. તેઓ પિતૃઓનું પૂજન કરે છે, પરંતુ અલૌકિક ભજન કરતા નથી.
- ભગવદ્‌ વિમુખતા: તેઓ ધર્મ, અર્થ અને કામના આચરણમાં સુંદર હોય છે, તેથી વાસુદેવથી વિમુખ રહે છે. તેઓ ભગવાનની કથાથી પણ વિમુખ રહે છે, તેમની વાત પણ કરતા નથી, કારણ કે તેમને ભય છે કે ભગવાનનું ભજન કરવાથી તેમનો સંસારનો નાશ થઈ જશે. પરાક્રમોનું શ્રવણ સર્વને ગમે છે છતાં તેઓ વાસુદેવનું શ્રવણ કરતા નથી. તેઓ પોતાના પુરુષાર્થનો નાશ થશે એમ જાણીને કથાના શ્રવણનો ત્યાગ કરે છે. મધુને હણનાર (ભગવાન) જગત રચનાર, પ્રમાણનું ભક્ષણ કરનારનો નાશ કરનાર તરીકે હોવાથી, તેમનું ભજન ન કરવાથી કૃતજ્ઞપણું થાય છે.

પ્રશ્નોત્તર — રાજસ અને તામસ જીવોમાં ભેદપાઠ: પ્રશ્નોત્તર
વક્તા विवेचन:
- પ્રશ્ન: શ્લોક ૧૬-૧૮માં વર્ણવેલા રાજસ જીવો અને અધ્યાયના આરંભમાં (શ્લોક ૧-૪) વર્ણવેલા તામસ જીવોના સ્વરૂપ, સાધન અને ફળમાં શું ભેદ છે? શું શ્લોક ૧૬-૧૮માં તામસ ધર્મની પ્રવૃત્તિ કરાવનારા અથવા રાજસ જીવોની વાત છે?
- નાનુભાઈનો સંદર્ભ: 'ભાગવતાર્થ'માં નાનુભાઈએ શ્લોક ૧ના આભાસમાં 'તામસ' લખેલું છે, પરંતુ શ્લોક ૨ના શ્રીસુબોધિની જોતાં ત્યાં 'રાજસ' જણાય છે. અમારી પાસે ઉપલબ્ધ મૂળ સુબોધિનીમાં 'તામસ ધર્મ પ્રવર્તકાનામ' છે, રાજસ શબ્દ નથી. નાનુભાઈએ કદાચ કોઈ બીજી પ્રતમાં 'રાજસ' શબ્દ જોયો હશે.
- ગુણ આધારિત વર્ગીકરણ: અધ્યાય ૩૨ સર્વ ગુણવાળા જીવોએ કરવાના સાધન અને ફળનો નિર્ણય કરાવનારો છે. તેમાં રાજસ, સાત્વિક, તામસ અને ગુણથી પર જીવોના સંબંધમાં નિર્ણય કરેલો છે. શ્લોક ૧-૪માં રાજસ, શ્લોક ૫-૧૫માં સાત્વિક (બ્રહ્મા વગેરે સંબંધિત શ્લોક ૧૨માં), શ્લોક ૧૬થી આરંભી તામસ, અને શ્લોક ૨૨થી ગુણોથી પર અવસ્થાવાળા જીવોના સંબંધમાં નિર્ણય કહેલો છે. જો નાનુભાઈનો રાજસ શબ્દ ન લઈએ તો બધું સંગત થઈ જાય છે.
- ભગવદ્‌ વિમુખતાની પ્રબળતા: પૂર્વના શ્લોકોમાં (શ્લોક ૧-૪) ભગવદ્‌ વિમુખતા હતી, પરંતુ અહીં (શ્લોક ૧૬-૧૯) તો જીવો જાણી જોઈને ભગવદ્‌ ધર્મથી બચવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. આ તેમની પ્રબળ તામસતા છે. તેઓ ધર્મ આચરે છે, પિતૃઓનું પૂજન કરે છે, પરંતુ ભગવાનનું નામ નથી લેતા, કેમ કે તેમને સંસાર છૂટી જવાનો ભય છે. આ તેમની તામસતા છે.

શ્લોક ૧૯ — દુષ્ટોની કથાઓનું શ્રવણપાઠ: સુબોધિની શ્લોક ૧૯
પ્રતિભાગી વાચન:
- અમૃતનો ત્યાગ: જેઓ અચ્યુતની કથારૂપ અમૃતને ત્યજીને, જેમ વિષ્ટા ખાનારાઓ વિષ્ટા ગ્રહણ કરે છે, તેમ દુષ્ટોની કથાઓનું શ્રવણ કરે છે, તેઓ ખરેખર દૈવથી જ ઘણાયેલા છે.
- દૈવીય પ્રભાવ: તેઓ લોકની વાર્તાનું શ્રવણ કરે છે, પરંતુ ભગવાનની કથાનું શ્રવણ કરતા નથી. એવી શંકા ન કરવી કે ધર્મકાર્યોમાં રોકાયેલા હોવાથી તેમને અવકાશ નથી. પરંતુ તેમની વિરુદ્ધ ઇન્દ્રિયોને કારણે તેઓને દૈવીય ઘણાયેલા છે. જો ભગવાને તેમને મેળા કર્યા હોત તો તેઓ યોગ્ય સ્થાને જ રહેતા, પરંતુ તેવું પણ ન હોવાથી ખરેખર દૈવે જ તેમને ઘણાયેલા છે.
- દુષ્ટ કથાઓનું શ્રવણ: ભગવાનની કથા અમૃતરૂપ હોવા છતાં તેને તજીને તેઓ દુષ્ટ કથાઓનું શ્રવણ કરે છે. શાસ્ત્રને લીધે દુષ્ટોની કથાથી દૂર કેમ રહેતા નથી તેવી શંકા થાય તો જેમ વિષ્ટા ખાનારાઓ વિષ્ટા ગ્રહણ કરે છે, તેમ ભગવાને તેવા જ પ્રકારના દેવોને ઉત્પન્ન કરેલા છે. જેમ ભૂંડો (વરાહ) સારું અન્ન હોય તો પણ પોતાનું ભક્ષ જ ખાય છે, તેમની જીભ બીજો રસ ગ્રહણ કરતી નથી, તેવી રીતે તેમની વૃત્તિઓને એમાં જ રસ આવે છે અને બીજો કોઈ રસ આવતો નથી.

શ્લોક ૨૦ — પિતૃલોક અને પુનરાવૃત્તિપાઠ: સુબોધિની શ્લોક ૨૦
પ્રતિભાગી વાચન:
- અર્યમાનો દક્ષિણ માર્ગ: જેમની શ્મશાન સુધીની ક્રિયાઓ (સોળ સંસ્કાર) કરેલી છે, તેઓ અર્યમાના દક્ષિણ માર્ગથી પિતૃલોકમાં જાય છે અને પછી તેમની પ્રજા થાય છે. દક્ષિણ માર્ગો ઘણા છે, તે માટે 'અર્યમાના' એમ કહેલું છે. અહીં અર્યમાનો અર્થ યમ થાય છે. 'અર્યમાએ દંડ ધારણ કર્યો' એ વાક્ય પ્રમાણે મુખ્ય યમ પોતાના અધિકારથી ભ્રષ્ટ થાય ત્યારે તે યમ થાય છે. જો મુખ્ય યમ અધિકાર ઉપર રહ્યો હોય, તો તેઓને તે ફળ પણ પ્રાપ્ત ન થાય, કારણ કે તે વૈષ્ણવ છે.
- યમલોકનું સ્વરૂપ: જે માર્ગે ક્રૂર અંતઃકરણવાળો યમ જાય છે, તે માર્ગ ભયાનક છે, પરંતુ તે અધોગતિરૂપ નથી, પણ તે યમના લોકરૂપ છે, જ્યાં અગ્નિસ્વાત વગેરે પિતૃઓ રહે છે. અગ્નિસ્વાત એટલે જેમણે જીવતા હતા ત્યારે પાંચ પ્રકારના અગ્નિ સાચવેલા, પરંતુ અગ્નિષ્ટ્રોમ વગેરે યજ્ઞ કરેલા નથી તેવા પિતૃઓ. તે માર્ગે તેઓ પિતૃલોકમાં જાય છે. આથી સૂચવેલું છે કે માર્ગમાં તેઓને દુઃખ થાય છે અને માર્ગ દેખાડનાર પણ હોતું નથી. 'પ્રજા પછી તેની પ્રજા થાય છે' એ શબ્દોથી તેઓ ફરી સંસારમાં આવવાનું કહેલું છે.

પ્રશ્નોત્તર — યમ, ધર્મરાજ અને શ્રદ્ધાનું ફળપાઠ: પ્રશ્નોત્તર
વક્તા विवेचन:
- પ્રશ્ન: અર્યમાએ દંડ ધારણ કર્યો એ વાક્ય શું છે? મુખ્ય યમ અને જે 'યમ' થાય છે તેની વચ્ચે શું ભેદ છે? યમ વૈષ્ણવ છે છતાં ક્રૂર અંતઃકરણવાળો કેમ કહેવાય છે?
- યમ અને ધર્મરાજ: ધર્મરાજ અને યમરાજ એક જ પદના બે પક્ષો છે. ધર્મરાજ પિતૃલોક સંબંધી સદ્ગતિનું નિયંત્રણ કરે છે, જ્યારે યમરાજ અસદ્ગતિ અને કષ્ટદાયક માર્ગના ઇન્ચાર્જ છે. જેની સ્મશાનાંત ક્રિયાઓ સંપન્ન થયેલી છે, તેઓ અર્યમાના દક્ષિણ માર્ગથી પિતૃલોકમાં જાય છે અને પ્રજા પછી તેની પ્રજા થાય છે. આ દક્ષિણ માર્ગથી જવું એ અસદ્ગતિનું દ્યોતક છે, અને તે માર્ગના ઇન્ચાર્જ અર્યમા (યમ) છે.
- વૈષ્ણવ અને કર્તવ્ય: છઠ્ઠા સ્કંધમાં બ્રહ્માજી, નારદજી, કપિલ મુનિ, પ્રહલાદજી અને ધર્મરાજ રાજા સહિત ૧૨ વ્યક્તિઓ ભગવદ ધર્મને જાણનારા વૈષ્ણવ કહ્યા છે. યમ વૈષ્ણવ હોવા છતાં, તેમને પોતાના કર્તવ્ય અનુસાર કઠોર નિર્ણય લેવા પડે છે. વિદુરજીના ઉદાહરણથી સમજાવ્યું હતું કે વિદુરજી યમના અવતાર હોવા છતાં શાપિત થવાથી ૧૦૦ વર્ષ સુધી શુદ્રતા પ્રાપ્ત થઈ હતી. તેવી જ રીતે, અર્યમા પણ જ્યારે પદભ્રષ્ટ થાય છે ત્યારે યમ થાય છે.
- શ્રદ્ધાનું ફળ: શ્રદ્ધા વગેરેથી મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે, એવો બોધ સુદરિદ્રના ઉપાખ્યાનમાં કરેલો છે. પુત્રના ઘરમાં જન્મ થવો એ જ તેઓનો મોક્ષ છે, એવો શ્રુતિનો અર્થ જણાવવા 'પ્રજા પછી તેની પ્રજા થાય છે' એ વેદનું વચન કહેલું છે. જેની ષોડશ સંસ્કાર વગેરે વૈદિક ક્રિયાઓ થયેલી છે તેને આ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

શ્લોક ૨૧ — પુણ્યનો ક્ષય અને સંસારમાં પુનરાગમનપાઠ: સુબોધિની શ્લોક ૨૧
પ્રતિભાગી વાચન:
- પુણ્યનો ક્ષય: હે સતી, પછી જેમના પુણ્યનો ક્ષય થયેલો છે, તેવા દેવોએ તરત લાચાર કરેલા અને વૈભવથી ભ્રષ્ટ કરેલા તેઓ ત્યાંથી પાછા આ લોકમાં પડે છે.
- અહંકારનું કારણ: સંસારમાં ફરી ન આવવાના કારણોમાં અભિમાન ન રહે તેવો માર્ગ અંગીકાર કરવો જોઈએ. જો અભિમાન રહે તો ફરી સંસારમાં આવવું પડે. સર્વથી બલવાન પોતાના પહેલાના સંસ્કાર હોય, ત્યારે પ્રકૃતિનો ભેદ ન જાણવાને લીધે શાસ્ત્રથી થતા જ્ઞાનને પણ કર્તાપણું વગેરેથી દુર્બલ માનીને અહંકાર કોઈ પણ સમયે દૂર થતો નથી. પુષ્ટિમાર્ગમાં ભગવત્‌ કૃપાથી જ અહંકારનો નાશ થાય છે. નિસાધન અંગીકાર હોય તેમને તો ભગવાન ટપલા મારીને તેમનો અહંકાર દૂર કરી દે છે.

પ્રશ્નોત્તર — પિતૃલોકમાં ઉપાય અને લૌકિક સુખપાઠ: પ્રશ્નોત્તર
વક્તા विवेचन:
- પ્રશ્ન: જે જીવ પિતૃલોક સુધી પહોંચ્યો છે, તેને ત્યાં કોઈ ઉપાય કરવાનો ચાન્સ હોય છે? લૌકિક સુખ મળે છે, પણ તેનો નાશ થાય તો પછી ઉપાય ન કરી શકે?
- મનુષ્ય યોનિની વિશેષતા: સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે મનુષ્ય યોનિમાં જ કંઈક ભેગું કરી શકાય છે, બાકી બધી યોનિ ભોગ યોનિ છે. પિતૃલોક પણ ભોગ યોનિ છે, ત્યાં ઉપાય કરવાનો અવકાશ નથી. ત્યાં પોતાના પુણ્યબલથી પ્રાપ્ત થયેલ લૌકિક સુખોનો ઉપભોગ થાય છે, પણ પુણ્યનો ક્ષય થતાં તે વૈભવ છીનવી લેવામાં આવે છે.
- અંતકાળનો ઉપાય: મરતી વખતે કંઈ ન કર્યું હોય તો પણ છેલ્લે છેલ્લે કઈક શ્લોક કે સ્મરણ કરવું જોઈએ. પણ પિતૃલોકમાં ધર્મ કે ભગવદ સ્મરણનો કોઈ ઉપાય રહેતો નથી. ત્યાં તતત્ લોકના અનુસારી સુખ તો પ્રાપ્ત થાય જ છે, પણ તે શાશ્વત નથી.

પ્રશ્નોત્તર — રાજસ અને તામસ સાધનોનો ભેદપાઠ: પ્રશ્નોત્તર
વક્તા विवेचन:
- પ્રશ્ન: શ્લોક ૧-૪માં વર્ણવેલા રાજસ જીવો અને શ્લોક ૧૬-૧૮માં વર્ણવેલા તામસ જીવોના સાધનોમાં શું ભેદ છે? ફળમાં ભેદ તો દેખાય છે (ચંદ્રલોક vs પિતૃલોક), પણ સાધનમાં શું ભેદ?
- સાધનોનો ભેદ: શ્લોક ૧-૪માં વર્ણવેલા રાજસ જીવો સોમપાન કરે છે અને ચંદ્રલોકને પ્રાપ્ત કરે છે. જ્યારે શ્લોક ૧૬-૧૮માં વર્ણવેલા તામસ જીવો 'અગ્નિસ્વાત' છે, જેમણે સોમપાન કરેલું નથી. તેમણે જીવતા હતા ત્યારે અગ્નિ સાચવેલા, પરંતુ અગ્નિષ્ટ્રોમ વગેરે યજ્ઞ કરેલા નથી. તેમની ગતિ પિતૃલોકમાં થાય છે. આ સોમપાન કરવું કે ન કરવું એ તેમના સાધનોનો મુખ્ય ભેદ છે.
- અધિકારી યમ: યમરાજ જો પોતાના અધિકારી પદ પર હોય તો આ તામસ જીવોને પિતૃલોકનું ફળ પણ પ્રાપ્ત ન થાય, કારણ કે તેઓ વૈષ્ણવ છે. અર્યમાની તબિયત બગડી જાય અને યમ ત્યાં બેઠા હોય તો બિચારા જાય એવા છે, આટલો ભેદ છે.

શ્લોક ૨૨ — ભક્તિમાર્ગની સર્વોપરિતાપાઠ: સુબોધિની શ્લોક ૨૨
પ્રતિભાગી વાચન:
- ભક્તિમાર્ગનો પોષક: 'ભક્તિ માર્ગ એક પોષકહ' નામ દર્શાવે છે કે ભગવાન સર્વ અન્ય માર્ગોને તિરસ્કાર કરીને કેવળ ભક્તિમાર્ગનું જ સ્થાપન કરનારા અને પોષણ કરનારા છે. આ સ્કંધના અધ્યાય ૩૨માં કપિલદેવજી પોતાની માતા દેવહૂતિને ઉપદેશ આપે છે કે 'तस्मात्त्वं सर्वभावेन भजस्व परमेष्ठिनम् तद्गुणाश्रयया भक्त्या भजनीयं पदाम्बुजम्'। અર્થાત્, હે માતા, તમે જેમના ચરણકમલ ભજન કરવા યોગ્ય છે તેવા પરમાત્માનું સર્વભાવથી, તેમના ગુણોનો આશ્રય કરનારી ભક્તિ વડે ભજન કરો/સેવો.
- શ્રીમહાપ્રભુજીનો આદેશ: શ્રીમહાપ્રભુજી પણ પોતાના ચતુઃશ્લોકી ગ્રંથમાં આજ્ઞા કરે છે કે 'सर्वदा सर्वभावेन भजनीयो व्रजाधिपः। स्वस्यायमेव धर्मो हि नान्यः पापी कदाचन।'. અર્થાત્, નિરંતર સર્વભાવથી ભગવાન જ સેવવા યોગ્ય છે. એ જ પોતાનો ખાસ ધર્મ છે, અન્ય કોઈ કદાપિ નહીં. પ્રભુના આશયને સમજીને શ્રીઆચાર્યચરણ પણ ભગવાનનું સેવન જ મુખ્ય ધર્મ છે એમ ઉપદેશે છે. માટે પોતાને પ્રિય એવા ભક્તિમાર્ગનું જ કેવળ સ્થાપન કરનાર પ્રભુ પૂર્ણ પુરુષોત્તમ જ છે.
- કર્તાપણું: કર્તાપણું ત્યારે ભુલાઈ જાય છે જ્યારે ભગવાન કૃપા કરે છે. જ્યારે જીવ જ્ઞાન ધારણ કરે અને ગુરુકૃપાનું દ્વાર મળે, ત્યારે અપરંપાર અજ્ઞાન દૂર થાય છે. જે નિત્ય પ્રભુચરણ કમળોમાં નમે છે, તે જ પુરુષોત્તમનું ધ્યાન ધરે છે.